Azərbaycan avtoritizmi Türkmənistan, Tacikıstan, Özbəkistan, Qazaxıstan kimi Orta Asiya ölkələri ilə müqayisədə yalnız özünün bəzi cüzi demokratik elementləri xatırladan xüsusiyyətləriylə qabaqdadır. Bəzi adamlar bunun səbəbini müxalifətin xidməti kimi qələmə verməyə çalışır ki, bu, tamamilə səhv və əsassız fikirdir. Əslində isə demokratiya uğrunda mübarizə aparmaq vəzifəsinin öhdəsindən gələ bilməyən müxalifət liderlərini mövcud rejimin var olmasında müstəsna xidmətlərə malikdir. Lakin onların özləri haqqında yaratmış olduqları “miflər” guya, ölkəmizin demokratik inkişafında hansısa “xidmətlərininin” olması barədə psevdo-fikrə gətirib çıxarır və müxalifət liderləri bununla qismən də olsa, mənəvi təskinlik tapır, özlərinin lazımlılıqlarına inanırlar. Beləliklə də fəaliyyətlərinə “lazımamsa, deməli, siyasi arenada qalmalıyam”-kimi əsassız arqumentlərlə haqq qazandırmağa çalışırlar. Son 20 ildə Azərbaycanda baş vermiş hadisələr isə haqqında söhbət açdığımız fikirlərin tam əksini sübut edir. Buna əmin olmaq üçün, gəlin, bəzi faktlara müraciət edək.

1991-93-cü illərdə Azərbaycanda demokratiya elementlərinin demək olar ki, 60 faizi mövcud idi. Həmin dövrdə yuxarıda adlarını sadaladığım ölkələrdə isə bu göstərici sıfra bərabər idi. Sadəcə, Qazaxstanda bu rəqəmi 40 faizlə göstərmək olardı. Sözsüz ki, Azərbaycanda  1980-cı illərdə hakimiyyətdə H.Əliyev olsa idi, 1990-cı illərin əvvəlində bizdə də vəziyyət, böyük ehtimalla, Orta Asiya ölkələrindən fərqlənməyəcəkdi.

İndi qayıdaq, 1993-cü ildən sonrakı vəziyyətə. Müxalifət bu dövrdən başlayaraq, öz mövqeyini addımbaaddım itirməyə başladı. 1998-ci ildə artıq demokratiya elementləri 30, 2003-də 15, 2005-də 10, 2011-ci ilin əvvəlində isə maksimum 5 faizə düşdü. Həmin beş faizi də “Azadlıq” və ona bənzər bir neçə KİV-ə və müxalifətin müəyyən iclaslarını keçirməsinə və bu qəzetlərdə fikirlərinin dərc olinmasına borcluyuq.

Bilindiyi kimi demokratik dövlətçilik ənənəsinin əsas göstəricisi azad seçkilərlə bağlıdır. Azərbaycanda isə mövcud hakimiyyətin rəhbərliyi altında 1993-cü ildən bəri bütün seçkilər saxtlaşdırılıb. Seçkilərin saxtalaşdırılması 1995-ci ildə 70, 2000-ci ildə 85 , 2005-də 95 və 2010-cu ildə 100 faizlə həyata keçirilib. Məgər, bu saxtalaşdırma faktlarını hər hansı siyasi təşkilatın xidmətlər kateqoriyasına aid etmək mümkündürmü?

Orta Asiya ölkələrində isə bu sahədə demokratiya elementləri 0 faizlə başlayıb, bəzilərində 2, bəzilərində isə 1faizə yüksəlib. İndi hansı ölkələrdə demokratik ənənələtin və müxalifətin daha çox gücləndiyinə özünüz qərar verin.

Azərbaycan müxalifəti bu “psevdo-əvəzedilməzlik” eyforiyasından nə qədər tez  azad olacaq və öz yerini daha layiqli gənc nəsillərə ötürəcəksə, ölkəmizdə demokratikləşmə prosesləri bir o qədər tez sürətlənəcək. Bunun da ən bariz nümunəsini keçmiş sovet məkanında baş verən proseslərə diqqət yetirdiyimiz zaman görə bilərik. Təsadüfi deyil ki, 1990-cı illərin Rusiyasında inqilabı təşkil edənlərin heç birisi siyasi arenada yoxdur. Baxmayaraq ki, Yelçindən başqa hamısı sağdır. Ancaq hər biri öz ixtisaslarına müvafiq olaraq ya univeristetlərdə dərs deyir, ya da hansısa elm mərkəzində çalışır. Hətta 2000-ci illərdə arenada olanlar da yavaş-yavaş siyasi arenanı tərk edirlər. Necə ki, Rusiyada son mitinqləri təşkil edənlərin 90 faizi tamamilə yeni adamlardır .

Keçmış Sovet məkanının ikinci böyük dövləti Ukraynada da vəziyyət eynidir. 1990-cı illərin aktivistlərindən birini belə siyasi arenada görə bilmərik. Ukraynanın xalq cəbhəsi RUH, birinci prezidenti Kravçuk öz yerlərini çoxdan başqalarına ötürüb. Hətta ikinci dalğa aktivistlər də artıq siyasi arenadan çəkiliblər. Hazırda qonşumuz Gürcüstanda 1990-cı illərin aktivistlərindən heç olmazsa birinin siyasi arenada olmasını misal gətirən tapılsa, minnətdar olaram. Pribaltika, Moldova, Qırğızıstandan isə heç söhbət açmağa dəyməz. Hamıya məlumdur ki, bu ölkələrdə hətta 2000-ci ilin siyasətçisinə belə rast gəlmək mümkün deyil. Zənnimcə, demokratik dəyişmələrin siyasi liderlərin dəyişməsi ilə əlaqədar olduğunu sübut etmək üçün əlavə şərhə ehtiyac yoxdur.

Bəs, bizdə nələr baş verir? 1990-cı illərin aktivistlərinin, demək olar, hamısı (dünyasını dəyişənlərdən başqa) bir nəfər kimi siyasi arenada cüzi bir dayaq üzərində və ya dayaqsız öz mövqelərini qoruyurlar. Ölkədə paradoksal bir vəziyyət yaranıb. Xalqın ümumi nifrətinin mərkəz nöqtəsi olan hökumət siyasət olimpində dayanıb ora yaxınlaşmaq istəyənləri dubinkayla, həbslə, ölkədən sürgün etməklə “zərərsizləşdirir”. Müxalifətdə isə köhnə liderlər səhnəyə çıxmaq istəyən yeni qüvvələri onların güclənməsinə imkan vermədən zəif vəziyyətlərində itələyib aşağı salırlar. Bu mənada bizim müxalif liderlərimiz də elə prezidentimizə oxşayır. President özünün “əvəzedilməzliyini” ətrafındakılara və camaata dedizdirərək mənəvi həzz aldığı kimi, partiya liderləri də təxminən eyni işlə məşğul olurlar.

Mənim fikrimcə, bu gün arenada olan 1990-cı illərin aktivistləri Azərbaycanın gələcəyi naminə təcili istefa verməlidirlər. İmkan verilməlidirlər ki, yeni fikirli, yeni ideyalı, cəsarətli addımlar atmağı bacaran qüvvələr irəli çıxa bilsin.

Hər kəs əmin olsun ki, kimin ölkəmizin demokratikləşməsində nə xidməti olubsa, xalq bunu yaddan çıxarmayacaq, demokratik seçki şəraiti yarandıqdan sonra onları prezident seçkilərində iştirak etməyə çağıracaqlar. Xidmət varsa narahat olmağa dəyməz, hər halda qısa bir müddətdə yaddan çıxmazlar.

Sadəcə olaraq, başa düşmək lazımdır ki, bu 20 il ərzində eyni metod, eyni yolla aparılan mübarizə əks nəticə verib və metodlar dəyişilməsə, bundan sonra da elə olacaq. İndiki müxalifət  liderlərinin isə ortaya qoymağa yeni ideyaları yoxdur.

Başa düşmək lazımdır ki, “başqalarının da heç bir ideyası yoxdur”- kimi cəfəng fikirlərlə öz hərəkətlərinə haqq qazandırmaq olmaz.

“Mən getsəm partiya və ya müxalifət zəifləyəcək” kimi xülyalara düşmək ziyanlıdır və cəmiyyətimizə bəlalardan başqa bir şey gətirmir.

Haqlı olaraq sual oluna bilər: -Bəs, sən özün niyə siyasi səhnəni tərk etmirsən?

Bunun bir neçə səbəbi var;

1.Mən digər liderlərdən fərqli olaraq partiyanın heç bir işinə qarışmıram, partiya üzvləri qərar qəbul etməkdə tam müstəqil hərəkət edirlər.

2. Ən əsası isə mənim bu rejimdən xilas olmaq üçün real ideyam var və düşünürəm ki, bunu həyata keçirmək üçün çalışmağa dəyər.

3. Bu ideyanı mən heç kimə təlqin etməyə çalışmıram, fikirlərimi xalqın müzakirəsinə verir və bütün təkliflərə də qulaq asıram.

4. Azərbaycanda olmadığım üçün mənim xalqın aparacağı mübarizəyə ziyan vurmaq şansım yoxdur və bu mübarizədə yalnız ona xeyrim dəyə bilər.

Beləliklə, 1991-ci ildə Dağlıq Qarabağın özünü “müstəqil respublika” elan etməsinin bünövrəsi məhz 1970-ci illərdən qoyulmağa başlamışdı.

Epizod

 1975-ci il, Azərbaycan Respublikası MK-nın birinci katibinin kabineti

Əliyev:

- Yoldaş Krasilnikov, Sviqun zəng etmişdi, bir məsələdə sizin mövqeyinizdən narazı olduğunu bildirdi. Nə məsələdir o?

Krasilnikov Əliyevin Sviqon və Andropovla münasibətlərinin necə olduğunu yaxşı bilirdi. Sviqunun hər şeyi Əliyevə danışdığına heç bir şübhəsi yox idi. Eyni zamanda, müavininin də Əliyevə bütün məlumatları verdiyini bilirdi.

- Elə bir fikr ayrılığı yoxdur, yoldaş Əliyev. Bilirsiniz, univeristetin bir müəllimi var – Əliyev Əbülfəz. O, 1973-cü ildən bizim nəzarətimizdədir. O, institutu qurtarandan sonra tərcüməçi kimi xaricə, deyəsən, Misirə göndərilmişdi. Siz onda KQB-də işləyirdiniz. Xaricə göndərilən tərcüməçilərin hamısı KQB-nin agentləri olmalıdır, Siz bunu məndən yaxşı bilirsiniz. Ancaq bu Əliyev bizim Misirdəki nümayəndəmizlə özünü kifayət qədər səmimi aparmamışdır. Faktiki, hər gün içib ağzına gələni danışan hərbiçilər barədə heç bir məlumat verməmişdir.

Sədr dayanıb Əliyevin gözlərinin içinə baxdı. O, yaxşı bilirdi ki, bunların hamısından onun çox yaxşı xəbəri var. Davam etdirməyin lazım olub-olmadığını bilmək istədi. Əliyevin yaşıl, bir qədər bulanıq gözləri heç bir şey ifadə etmirdi. Krasilnikov davam etdi:

- Qayıdandan sonra biz onu periodik nəzarətdə saxlamışdıq. Ancaq 1973-cü ildən o, müstəqillik barədə söhbətləri ilə millətçi tələbələrin sevimlisinə çevrildi. O vaxtdan biz onu daimi nəzarətə götürdük. İçki məclislərində hərdənbir müstəqillikdən söhbət açsa da, antisovet təbliğatı aparmırdı. Ümumiyyətlə, bir qədər melanxolik və emosional adamdır. İnsanlarla ünsiyyəti xoşlayır. Bu yaxınlarda məlum oldu ki, o, Parisdə buraxılan «Kontinent» jurnalının redaksiya heyətinə üzv seçilib. «Kontinent» jurnalının yaradıcısı yazıçı Vladimir Maksimovdur. Daha doğrusu, ideya və maliyyə MKİ tərəfdəndir, ancaq başında tanınmış antisovet Maksimov durub. MKİ-nin planı ilə redaksiya heyətinə hər respublikadan ən azı bir adam tapmaq lazım idi. Uzun axtarışdan sonra Gürcüstanın tanınmış antisovetçisi Qamsaxurdiya Əbülfəz Əliyevlə bu məsələni müzakirə edib, razılığını alıb. Ancaq o, həmin jurnalın redaksiya heyətinin üzvü olsa da, orada heç bir yazısı çıxmayıb, hələ heç o jurnalın üzünü də görməyib. Bu jurnal gizli yolla 50 nüsxə Gürcüstana, 100 nüsxə Ermənistana gətirilib. Bizim fikrimizcə, Azərbaycanda yoxdur. Sviqun tələb edir ki, biz Əliyevi həbs edib, cinayət işi qaldırmalıyıq. Mən bunun düz olmadığını düşünürəm. Hansı əsasla biz onu həbs edək? İnsan heç o jurnalın üzünü belə görməyib. Məncə, onu çağırıb xəbərdarlıq edib buraxmaq lazımdır. Əgər bir daha bu işlərlə məşğul olsa, onda həbsi barədə fikirləşmək olar.

Krasilnikov fasilə verib, Əliyevin reaksiyasını gözlədi.

- Bəs Sviqun nəyə görə sizinlə razılaşmır, hökmən Əliyevin həbs edilməsini tələb edir?

Heydər Əliyevi yaxşı tanıyan sədr, onun artıq Əbülfəz Əliyevin həbs olunması barədə qərar qəbul etdiyini başa düşdü. Əks halda, onun söylədiklərindən daha çox məlumatlı olan birinci katib söhbəti başqa istiqamətə yönəldərdi. Məsələn, soruşardı ki, universitetin rəhbərliyi onun işindən razıdır, ya yox, müəllimlik səviyyəsi necədir və sairə.

Krasilnikov:

- Sviqun belə hesab edir ki, Əbülfəz Əliyevin bu addımları Azərbaycanda dissident hərəkatına gətirib çıxaracaq, bizim sistem üçün ən təhlükəli olan bu hərəkatı beşiyindəcə boğmaq lazımdır.

Əliyev:

- Məgər, bizim hamımızın vəzifəsi sistemimizi göz bəbəyi kimi qorumaq deyil? Məgər, siz də bu yolun yolçusu deyilsiniz? Ola bilər, hüquqi nöqteyi-nəzərdən siz haqlısınız. Ancaq Sovet İttifaqının düşmənlərini aradan götürmək üçün biz hüquqi baza axtarmalıyıqmı?

- Mən hər şeyi başa düşdüm, yoldaş Əliyev.

- Nəyi başa düşdün?

- Əbülfəz Əliyevi camaatdan təcrid etmək gərəkdir.

- Deməli, qərara gəlmisiniz ki, onu həbs etmək lazımdır…

Krasilnikov həmişə Əliyevin qərar qəbul etmək manerasından təəccüblənirdi. Bütün haqsız qərarların sifarişçisi olan Əliyevin bu dəfə də ustalıqla, guya, Əbülfəz Əliyevin həbsi barədə qərarı Krasilnikovun qəbul etdiyini deməyə məcbur qalmasından heyrətə gəldi.

- Bəli, yoldaş Əliyev, haqlısınız, onu həbs etmək lazımdır.

- Mən məhkəmə deyiləm, Əbülfəz Əliyevin haqlı-haqsızlığı barədə hökm çıxardam. Siz fikirləşirsiniz ki, onu cəmiyyətdən təcrid etmək lazımdır, elə deyilmi?

- Elədir…

…1969-1982-ci illərin repressiyaları respublikanın erməni ekstremistlərinə qarşı müqavimətini yenidən sıfra endirdi. Dəmirçiyanın başçılığı altında Ermənistanda millətçilərin “Böyük Ermənistan” xülyası ilə yaşayanların şəbəkəsinin genişləndiyi bir vaxtda, Azərbaycanda Əbülfəz Əliyev kimi hətta eşidilməz səslə müstəqillik deyənlərin belə, qarşısı sərt üsullarla alınırdı.

Bir tərəfdən terrorçu «ASALA» təşkilatına Azərbaycanın torpaqlarının Ermənistana veriləcəyi barədə söz verib, onları Türkiyə və Qərbin üstünə yönəldən SSRİ KQB-si, o biri tərəfdən isə erməni demokratlarına bütün haqsızlıqların səbəbi kimi sovetləri göstərən, bu imperiya çökəndən sonra onlara torpaqlarını genişləndirməyə kömək edəcəklərinə söz verən Qərb kəşfiyyatları Azərbaycanda olub-qalan müqavimətin Əliyev tərəfindən darmadağın edilməsindən çox məmnun idilər.

Ermənistan və Gürcüstanda nəinki kökü kəsilməmiş, əksinə bir qədər də güclənmiş dissident hərəkatının 1989-cu ildə yeni seçilmiş SSRİ parlamentində oynayacağı rol əvəzedilməz idi. Həmin ildə Azərbaycanın lideri Vəzirov seçkiləri bütövlüklə saxtalaşdırıb müti adamları ora göndərəndə, qonşularımız mübarizələrdə bərkimiş, xalq tərəfindən seçilmiş keçmiş dissidentlərini Moskvaya göndərdilər. Parlamentdə Yeltsin və Afanasyev tərəfindən yaradılmış Demokratik Blokun üzvü olan erməni və gürcü deputatları 1990-cı ildə Dağlıq Qarabağ barədə rəyi artıq formalaşdırmışdılar. Nəinki onda, daha sonra 1990-cı ildə hakimiyyətə gələn Ayaz Mütəllibov da bir azərbaycanlının həmin qrupa daxil olmasına imkan vermədi. Tezlikə bir-birinin ardınca respublikalarda hakimiyyətə gələn demokratlar Ermənistanın yeni demokratı Ter-Petrosyanın təbii dostlarına çevrilmişdilər. Azərbaycan isə bu respublikalar üçün sivil sayılmayan Orta Asiya ölkələrinin siyahısında idi. Ona görə də 1991-ci ildə arxasında Yeltsin başda olmaqla, Rusiya, Pribaltika ölkələri dayanmış Ermənistan cəsarətlə, heç nədən ehtiyatlanmadan Dağlıq Qarabağı öz müstəqilliyini elan etməyə təhrik etdi. Əliyevin 1969-cu ildən məqsədyönlü olaraq başladığı Azərbaycanın düşünən beyinlərini fiziki və mənəvi məhvetmə siyasətinin nəticəsidir ki, bu gün torpaqlarının 20 faizini itirmiş, xalqının acizlik etalonu olan ölkə, faktiki, heç bir dövlətin dəstəkləmədiyi izolyasiya vəziyyətindədir…

Ardı bir aydan sonra davam etdiriləcək…

3-cü hissə

 Klassik totalitar rejimlərdə hamının eyni- yoxsulluğa yaxın bir səviyyədə yaşaması əsas şərtlərdən biridir. Əhalinin maksimum 0.1 faizi – rəhbər vəzifədə olanlar müəyyən imtiyazlara malik ola bilər, ancaq onların yaşayışı da başqalarından fərqlənməməlidir. Stalin dövründə diktaturanın bu klassik mexanizminə ciddi şəkildə əməl edilirdi. Hər beş ildən bir həmin kiçik elitanın represiya edilməsi və yerlərinə başqalarının gətirilməsi acınacıqlı yaşayışından cana gəlib sosial partlayış səviyyəsinə çatan camaatın toplanmış enerjisini boşaldırdı, ictimaiyyətin əksəriyyəti bu represiyaları xalqın intiqamı kimi qəbul edirdi. Total represiyalar zamanı partiya, təsərrüfat, hərbçi  funksionerləri ilə yanaşı, xalqın düşünən beyni sayılan ziyalılıların da amansızcasına qırdırılması gözə çarpmadam baş verirdi. Etiraz potensiallı ziyalıların total şəkildə rejimə qulluq edən qabiliyyətsiz, sifarişlə işləyən ziyalılarla əvəz edilməsi cəmiyyəti manqurtlaşdırırdı.

Klassik diktatura üsuli-idarəsindən qismən uzaqlaşan Xruşşov və onu davam etdirən Brejnyev sovet diktatura rejimin sonunu yaxınlaşdırdı. Saddam Hüseyn klassik diktatura üsuli-idarəsinin sonuncu nümayəndələrindən biri idi.

Informasiya inqilabının yeni mərhələyə keçdiyi 1990-cı illərdən etibarən, qlobalaşma prosesi bir çox ölkələrdə klassik diktaturadan avtoritarizmə keçməyin zəruriliyini ortaya çıxartdı. Tam təcrid olunmuş vəziyyətdə ölkəni idarə etməyin qeyri-mümkünlüyünü başa düşən diktatorlar üçün siyasi və ictimai elmlərlə məşğul olan alimlər diktaturadan avtoritarizmə keçmək proqlamları hazırladılar.

Prinsipcə, “avtoritarizm rejimi diktaturadan yaxşıdır” düşüncəsini qəbul edən Qərb ölkələri bu prosesi ruh yüksəkliyi ilə qarşıladılar. Avtoritarizmi demokratiyaya geşid mərhələsi kimi qəbul edən Qərb, bu rejimləri növbəti addımlar atmağa həvəsləndirmək siyasətinə üstünlük verdi. Hətta Qərb ölkələri demokratiyanın qayçısı hesab edilən seçkilərin saxtalaşdırılmasının beş ildən bir azaldılmasıyla hədəflənən son mərhələyə çatmağın mümkünlüyünə inanmağa başladılar. Ona görə də, “demokratiya uzun yoldur, Amerikaya bu günkü səviyyəsinə çatmaq üçün 200 il vaxt lazım olub”- kimi təhlükəli fikirlər ortaya çıxdı. ABŞ-ın keçmiş siyasətşünasları Brjezinski və Madlen Olbrayt da belə fikirləri söyləyənlərin içərisində idilər. Xüsusilə Brjezinskinin 1995-ci ildə “Sizə bu gün stabillik lazımdır, demokratiya yox”- deməsi Əliyev erasına start verdi. Diktatorlar Qərbin bu yanlış addımından öz xalqlarına qarşı çox məharətlə istifadə etməyə başladılar. “Əgər Amerika indiki demokratik səviyyəsinə 200 ilə çatıbsa bizdən nə istəyirsiniz?”- deyib  saxtalaşdırmanı daha da gücləndirdilər.

Bu yalnış mövqedən belə çıxırdı ki, ABŞ, 1787-ci ildən başlayaraq prezident və parlament seçkilərini saxtlaşdıra-saxtalaşdıra və 200 il müddətində bu dövləti cinayətin səviyyəsini azaldaraq indiki legitim seçkilərə gəlib çatıb.

Halbuki, “seçkilərin saxtakarlığı ilə demokratiya bir qazanda qaynaya bilməz”- prinsipi tarixən mövcud olub və bu prinsipin pozulması sadəcə, avtoritarizmin güclənməsinə xidmət edib. Bu mənada Qərbin hər seçkidən sonra “proses beynəlxalq standartlara uyğun deyil, ancaq  demokratiyaya doğru bir addım sayıla bilər”- kimi həvəsləndirici mövqeyi uşağa oyuncaq verib “konfet yemə” -deməyə bənzəyirdi.

Bu gün dünyada mütləq izoliyasiyada yaşayan ancaq bir ölkə qalıbdır Şimali Koreya.  Avtoritar rejimlərin sayı isə ildən-ilə azalır, bu da təbii prosesdir.

Komunistlərin yenidən hakimiyyətə gələcəyindən qorxuya düşən Qərb ölkələri, başda ABŞ olmaqla, bütün diqqətlərini nüvə silahı hesabına super dövlət sayılan Rusiyaya yönəltdi və onlar kommunist idealogiyasına sadiq olmayan bütün diktatorları, o cümlədən H. Əliyevi dəstəklədilər. Nəticədə sabahlarına ümidləri az olan yeni yaranmış ölkələrin liderləri fürsətdən faydalanaraq rüşvətlə pul yığmağa başladılar. Öz korrupsioner fəaliyyətinə vəzifəyə adam qoyub rüşvət almaqla  başlayan Əliyev 1996-cı il ilin ortasında kommunistlərin Rusiyada həmişəlik  məğlubiyyətindən sonra dirçəldi və əl qol açmağa başladı. Hər halda 1994-cü ildə neft kontraktları bağlanmasına baxmayaraq, o, hakimiyyətdə uzun müddətdə qalacağına inanmırdı. Elə buna görə də oğluna- indiki ölkə başçısına Türkiyə vətəndaşlığı belə almışdı.

H. Əliyevin qorxusu ölkə daxilində özünə qarşı yönələ biləcək müxalifətin movcudluğu ehtimalından qaynaqlanmırdı. Sadəcə ona görə ki, ölkə daxilində belə bir qüvvənin mövcudluğuna inanmır, əsas problem yarada biləcək güc mərkəzlərini sıradan çıxartdığını düşünürdü. Onun fikrincə, Sürət Hüseynov və Cavadov qardaşları ənənəvi müxalifətdən daha təhlükəli idi və o bu məsələni kökündən həll etmişdi.

Onun qorxusu komunistlərin Rusiyada yenidən hakimiyyətə gəlməsindən idi. Hesab edirdi ki, kommunistlər onun hakimiyətdə qalmasına imkan verməyəcəklər. Odur ki, Kommunistlərin məqlubiyyətinə Rus demokratlarından çox, H. Əliyev sevinirdi.

1996-cı ilin avqustundan total rüşvət və korrupsiyaya start verildi. Sovetlərdən ayrılan diktatorlar Afrika ölkələrindən vüsət tapmağa başlamış korrupsiya və rüşvət rejiminin çatışmayan cəhətlərini analiz edərək (Afrika ölkələrində bu rejimlərin ömrü 10 ildən çox çəkmirdi.) onu yeni elementlərlə  zənginləşdirməyə başladılar. İnternetin inkişafı nəticəsində bank sistemlərinin liberallaşması , afşor kompaniyaların açılmasının sadələşdirilməsi diktatorların əl qolunu açmışdı. Artıq keçmiş SSRİ-nin bir çox subyektlərində korrupsiya və rüşvət çiçəklənməyə başlamışdı. Sovet ittifaqının dağılması və yüksək təbii resurslara malik olan ən azı 5 müstəqil dövlət – Rusiya Federasiyası, Kazaxstan, Özbəkistan və Türkmənistan 1993-dən, 1996-ci ildən isə Azərbaycan-geniş addımlarla bu istiqamətə doğru irəliləyirdi. Özbəkistan təbii sərvətinə görə bir qədər sonra əvvəlki mövqeyini itirsə də, ancaq korrupsioner xarakterini qorudu. Üç Pribaltika ölkəsindən başqa, yerdə qalan bütün yeni müstəqil dövlətlər bu şirnikləşdirici xəstəliyə tutuldular.

2000-ci illərin ortalarından bəzi ölkələrdə demokratiyanın inkişafına paralel olaraq, korrupsiyasızlaşdırma və rüşvətsiz cəmiyyət prosesləri ortaya çıxdı. Gürcüstan və Moldaviya bu prosesə rəhbərlik edirdi. Onların ardınca Ukrayna və Ermənistan da sözügedən prosesə qoşuldu.

Azərbaycanda isə tamamilə əks proseslərə start verildi. Bu ölkədə korrupsiya və rüşvət sistemi daha unikallaşdırıldı, O artıq totallığına görə dünyanın heç bir ölkəsi ilə müqaysə edilə bilməz. Azərbaycanda yaradılmış sistemin əsas prinsipi “korrupsiyada iştirak etməyən, rüşvət almayan heç bir adam dövlət işində işləyə bilməz”- fəlsəfəsidir. Əgər belə bir məmur varsa, ən yaxşı halda, işindən azad edilər. Hətta onun həbs edilməsi ehtimalı da istisna deyil.

Bu siyasətin nəticəsidir ki, dövlət təşkilatlarında işləyənlərin hamısı cinayət törədir və istənilən vaxt istənilən çinovnik – baş nazirdən tutmuş, hansısa şöbədə işləyəyənə qədər hər kəs həbs edilə bilər. Bu sistem rejimdən narazı olub öz təşəbbüsü ilə istefa vermək şansını da sıfıra endirir. İşdən azad olmanın təkbir yolu var. Ancaq və ancaq müəssisə rəisi öz təşəbbüsü ilə kimisə işdən çıxara bilər . Ona görə 10 minlərlə dövlət təşkilatlarında çalışanların arasında ölüm sükutu, sirkdə təlim görmüş heyvanların mütiliyi abi – havası hökm sürür.

Ölkədə belə vəziyyətə münbit şərait yaradan Azərbaycanın iqtisadi potensialıdır. Belə ki, hər bir Azərbaycanlının aldığı maaşın 75 faizi birbaşa və ya bilavasitə neft sektorundan gələn pulların hesabına təmin olunur. Deməli Gürcüstan və Ermənistan kimi neft olmasa idi, Azərbaycanda orta əmək haqqı 60 manatdan yuxarı ola bilməzdi. Satış qiymətləri isə indikindən azı 70 faiz baha olmalı idi, çünki idxalatın yüksək səviyyəsi Azərbaycan manatının sabit kursda  saxlanması üçün sərf olunan valyutanın yetərsizliyi problemini yaradacaqdı.

Əliyevlərin 20 illik fəaliyətinin nəticəsi Azərbaycanlıları total dilənçiliyə aparır desək, səhv etmərik. Neftin miqdarının azalması və minimum həddə çatması  xalqın güzəranının dilənçilikdən də aşağı səviyyəyə çatmasına gətirib çıxardacaq, xalq, sözsüz, onu bu səviyyəyə salanları amansızlıqla cəzalandıracaq, ancaq bu, onun həyat səviyyəsinin qısa bir müddətdə düzəlməsinə gətirib çıxartmayacaq. Milli sərvətlərimizin talan olunması hesabına zənginləşənlərin və bundan sonra da varlanacaqların heç bir faizini də həmin xaos şəraitində Azərbaycanda tapmaq mümkün olmayacaq.

Ölkədə tətbiq edilmiş total rüşvət və korrupsiya hətta ölkənin maksimum 0.5 faizinin varlanmasına qulluq etsəydi, yenə də dərd yarıydı. Məsələ ondadır ki, bu siyasətin nəticəsi bir tərəfdən bütün ölkələrnin inkişafının əsas fundamenti sayılan orta sinifin yaranmasının qarşısını aldığı kimi, digər tərəfdən də Azərbaycanda sosial təbəqələşməni də heç bir ölkəyə xas olmayacaq şəkildə müxtəlif siniflərə bölünür. Bu siniflər aşağıdakılardır;

Birinci təbəqə: 1 nömrəli varlılar, milyarderlər; İldə rəsmi olaraq 50 min manat maaş alan prezident və ətrafındakı ildə 10-12 min manata qol şəkən dörd – beş nazir, Baş prokuror və sairə.

İkinci təbəqə: Heç bir maaşa qol çəkməyən və ya  simvolik maaş alan prezidentin klanı; onların sayı haradasa 500 nəfərə çatar.

Üçüncü təbəqə: Dövlət orqanlarında işləyən yuxarı rütbəli çinovliklər, icra başçıları, məhkəmələr, prokurorlar, müstəntiqlər, polislər və sairə. Haradasa 10 minə yaxın adam. Onların da illik orta maaşı təqribən 6-8 min manatdır.

Dördüncü təbəqə: İllik maaşı beş min manata yaxın olan dövlət aparatlarında işləyən bütün çinovliklərin hamısı. Onların da sayı təqribən 100 min olar. Tutduğu vəzifədən istifadə edib xalqı talan edənlər bu yüksək eşalonun sayı təqribən 150 minə yaxındır.

Azərbaycanın var dövlətinin təqribən 90 faizi bu sinifin əlində cəmləşib.

Əhalinin digər aşağı eşalondan olan qismini də müxtəlif təbəqələrə bölmək olar. Aşağı eşalonun ən yuxarısında dayananlar qismən pulu olanlardır. Bunlar rejimin işləməyə icazə verdiyi biznesmenlərdir. Sözsüz ki, onlar da qazanclarının hardasa 70 faizini rüşvət şəkilində verməsələr, işləyə bilməzlər.  İldə 100 min manatdan 10 milyonlara qədər qazanan bu biznesmenlərin sayı təqribən 5 minə yaxın olar və onların da əlində ümumi varidatımızın təqribən 6-7 faizi toplanır.

İlk baxışdan çox da pis görünməyən iqtisadi göstəricilərinə baxmayaraq, həmin təbəqə ölkədə bəlkə də ən yazıq vəziyyətində olandır. Bunların hər birini istənilən vaxt həbs edə bilərlər (Verginin əksəriyyətini rüşvət şəkilində ödəyənləri həbs etməkdən asan heç bir şey yoxdur), iş yerlərini bağlayıb bütün var yoxlarını müsadirə edə bilərlər.

Bu təsnifatdan da  göründüyü kimi Azərbaycanın varidatının 98 faizinə sahib çıxanlar ölkə əhalisinin heç bir faizini də təşkil etmir. Parodoksal olsa da həmin bu bulağın gözündə yatanların 90 faizi ən çox təşviş içində yaşaynlardır. Bu rejimin dəyişilməsini onlar adi vətəndaşlardan az istəmir. Onlar da insan kimi yaşamaq istəyirlər. Həmişə qorxu içərisində yaşamaq onların çoxunu içki düşgününə çevirib. Hakimiyyət laxlayanda bu rejimin əleyhinə ən aktiv çıxış edənlərin sırasında yenə onlar olacaqlar. Və hətta bəlkə də bir birlərinə qarşı verəcəkləri donosları yazmaq üçün 10 minlik müstəntiq ordusu da kifayət etməyəcək.

Sonrakı sinif dövlət büdcəsindən maaş alanlardır. Maaşa baxanlar məmur kütləsinin mütləq əksəriyyətini təşkil edir. Sayları 2 milyon adama yaxındır. Bu sinifə acından ölməmək üçün minimum tələbatlarını ödəyən stabil əmək haqqı verilir. İldə 1.5-2.5 min manat orta gəlirləri olan bu insanlar vəziyyətlərini qismən yaxşılaşdırmaq üçün total rüşvət alırlar. Kasıb rayon yerlərində rüşvət kimi yumurtadan tutmuş, dollara qədər ən müxtəlif əmtəələri almaqdan belə utanmırlar. Faktiki olaraq yürüdülən siyasət onları hökümətin tam əsirinə çevirib. Bu insanlar faktiki həm hökümətə həm də özlərinə nifrət edirlər. Onlar bilirlər ki, istənilən vaxt işdən atılma ehtimalları var. Əgər işdən atılarlarsa, bu, onlar üçün böyük fəlakət olar, çünkü heç iki ay yaşamağa belə pulları yoxdur. Həmin zümrəni rejimin köləsinə çevirən də elə bu çarəsizlikləridir. Çarəsizliklərinin başlıca səbəblərindən biri də budur ki, müəllimlik və ya həkimlikdən savayı əllərindən başqa iş də gəlmir. İşsizlik təhlükəsi onlarda ailələri ilə birlikdə acından ölmək xofu yaradır. Bu qeyri-insanı təşviş hissi kiçik məmurların başının üstündə “Demokl qılıncı” kimi asılıb və istənilən vaxt qılıncı saxlayan ip qırıla bilər. Bütün çarəsizliklərinə baxmayaraq, bu sinif də siyasi cəhətdən aktiv potensiala malikdir, rejim zəifləyən kimi səmimi şəkildə etiraz edənlərə qoşulacaq.

Onların çatışmayan yeganə cəhəti birləşə bilməmələridir. Halbuki, təşkilatlana bilsələr, bir müəllimin qeyri-qanuni işdən çıxarılması ertəsi gün məktəbin, bir gündən sonra rayonun, üç gündən sonra respublikanın təhsil ocaqlarının etirazına gətirib çıxarar və onlar da həmişəlik məhkum olunduqları müti həyatdan can qurtara bilərlər. Onların bir araya gəlməsi üçün yarada biləcəkləri müstəqil sendikaların formalaşmasına isə imkan verilmir.

Yerdə qalanlar işsizlər və ya müvəqqəti iş tapanlardır. Ölkənin indiki vəziyyətində bu zümrə protest etməyə ən yüksək potensialı olan sinifdir.

H.Əliyevin yaratdığı bu tipli unikal korrupsiya-rüşvət sistemi bir para insanların varlanmağından daha çox, mövcud rejimin ömrünü uzatmağa qulluq edir. Adətən, bu cür qeyri-normal rejimlər iki halda çökür.

1. Heç olmazsa ölkədə 50 faiz orta sinif olmalıdır ki, ədalətsiz rejimin ortadan qalxmasında həlledici təkan rolunu oynasın. Orta sinifin bu dəyişim prosesindəki aktivliyini onların iqtisadi maraqlarıyla rejimin xarakterinin uzlaşmaması müəyyənləşdirir. Axı, mürtəcə rejim iqtisadi böyümənin, inkişafın qarşısını alır, orta sinif  isə təbii ki, inkişaf tərəfdarıdır və onun qarşısında duran maneələri aradan qaldırmaq əzmindədir.

2. Xalqın əksəriyyəti ac, özünü qılınca çarpar vəziyyətində olmalıdır, yəni, o bir parca çörəyi də tapa bilməməlidir. Azərbaycan xalqının hələ də ürəyində daşıdığı humanist duyğular, qohumlararası yardımlaşmalar, xaricdə işləyən miqrantların öz ailə üzvlərinə göstərdiyi maddi və mənəvi dəstək bu acınacaqlı vəziyyətin qarşısını qismən alır. Fəqət, rejimin öz hakimiyyətləri naminə əxlaqi dəyərləri məhv etməsi nəticəsində milli-mənəvi dünyamızın getdikçə deformasiyaya uğradılması kütləvi narazılığın qarşısını alan bu yeganə amili də yavaş-yavaş sıradan çıxarır.

Bütün bu yazılanlardan aydın olduğu kimi, ölkəmizdə şüurlu şəkildə yürüdülən korrupsiya siyasəti Azərbaycanı qaçılmaz olan inqilabi şəraitə doğru aparır. İndiki hakimiyyətdə olanların 90 faizi mənim yazdıqlarımı anlamaya, inanmaya bilərlər. Çünkü onların intilekti kimdənsə rüşvət almağa çatır. Bunun üçünsə beyində bir neçə yüz qırışın olması kifayət edir. Bir neçə yüz beyin qırışı ilə vəzifədə olanlar başa düşə bilmirlər ki, H.Əliyevin yaratdığı bu sistem hər kəsdən qabaq onların özlərini də fəlakətə sürükləyir. Vəzifəyə, pula hərislik bəsirət gözlərini elə örtüb ki, təmsil olunduqları hakimiyyəti bu yolla əbədi saxlayacaqlarına inanırlar. Buna görə də Azərbaycanda yeni kadrların vəzifəyə cəlb olunması prosesinin qarşısını alırlar. Çəkinirlər ki, birdən, beynində 2-3 milyon qırışlı adam vəzifəyə gələr və bunu özləri üçün olduqca təhlükəli hal hesab edirlər.

Sözsüz ki, gənclərin və müxalifətin rolu barədə də fikirlərimi yazacağam.

Epizod 1 (ardı)

 42 yaşlı Dəmirçiyanı 1-ci katib təyin edəndə, o özünü beynəlmiləl göstərirdi, cəmi bir ildən sonra isə tamam başqa cür davranır. Leonid İliç, birinci katiblərə biz – KQB müavinləri təsir göstərə bilmirik. Gürcüstanda ziyalılar arasında həmişə, hətta 1937-ci il repressiyası dövründə də rejimə müxaliflər olub. Onlarda millətçilikdən daha çox şovinizm inkişaf edib. Şevardnadze, baxmayaraq ki, KQB-nin yetirməsidir, korrupsiyaya qarşı mübarizə aparır, ancaq ziyalılara dəyib toxunmur. Kefqom gürcülər yeyib-içmək məclislərində lətifələr şəklində bizim əleyhimizə danışırlar. Ancaq onlar ukrainlər, pribaltlar və ermənilər kimi təhlükəli deyillər, Şevardnadze onlarla dil tapa bilib.

Sviqun susub, Brejnevə baxdı.

- Bəs Azərbaycan? – Brejnev sordu.

Sviqun:

- Azərbaycanda hər şey yaxşıdır. Bağırovu 1954-cü ildə xalq düşməni elan edib, güllələsələr də, o öz işini görmüşdü. Artıq o dövrdə Azərbaycanda bir nəfər də rejimdən narazı adam qalmamışdı. 1956-cı ildən sonra qorxa-qorxa dili açılan Azərbaycan ziyalılarına qarşı tədbirləri hələ mən orada işləyəndə Əliyevlə birgə başlamışdıq. Arada Qurbanov familiyalı bir yazıçı-alim baş qaldırmaq istəyirdi, səsi vaxtında kəsildi. Bilirsiniz, Gürcüstan və Ermənistandan fərqli olaraq, burada ziyalıları təkləyib məhv etmək asandır. Heç kim təklənənin müdafiəsinə qalxmayacaq. Əliyev 1-ci katib olduğu 6 il müddətində ziyalıların hamısını rejimi tərifləyən alətə çevirə bilibdir. Korrupsiya və rüşvətə qarşı mübarizə adı altında təkcə rejimin yox, paralel olaraq, özünün də düşmənlərini neytrallaşdırıb. Korrupsiya ittihamı ilə Azərbaycanda onlarla təsərrüfat rəhbəri güllələnib. Düzdür, ölkədə korrupsiyanın səviyyəsi yaradılmış gizli sexlərin hesabına daha da qalxıb, ancaq həmin pullar Əliyevin adamlarının əlində toplanıb, rejimin əleyhinə xərclənmir. Azərbaycan respublikasındakı vəziyyət hal-hazırda idealdır. Əhalisi Orta Asiya camaatından fərqli olaraq, Avropa tiplidir, Şərqin ifrat yaltaqlığının əvəzinə hökuməti “elmi tərif” formaları ilə mədh edirlər…

Bu yerdə Brejnev gülümsədi: partiyanın 1971-ci il qurultayında hamıdan çox Əliyevin çıxışı ona ləzzət etmişdi. Sviqunun dediyi kimi, onun Marks və Lenindən sitatlar gətirməklə Brejnevi tərifləməsi çox böyük ustalıq tələb edirdi. Ondan sonra, demək olar ki, bütün plenumlarda Brejnev Əliyevə söz verilməsinə xüsusi nəzarət edirdi. Hər dəfə özü haqqında tamamilə yeni bir şey eşidir, riqqətə gəlib ağlamaq istəyirdi. Hətta bir dəfə Sviqun kefli vaxtı “Əliyev xəbəri olmadığı marksizm-leninizmidən MK üzvlərinə dərs keçir»,- deyəndə, Brejnevin qəzəbinə gəlmişdi. Ondan sonra Brejnevin yanında bir də heç vaxt Əliyev barədə olan lətifələrdən danışmadı…

Sviqun isə davam edirdi:

- Əliyevin iclaslarda hətta özləri yox, arvadları məscidə gedən ziyalıların adlarını qəzəblə çəkib, bir neçəsini partiyadan xaric etməsi bu sahədə də itaətkarlığı təmin edib…

Boris Ponomaryov özünü saxlaya bilmədi:

- Belə ifrat repressiyalar stalinizmi xatırladır, onun axırı yoxdur. Bizim Konstitusiyada din azadlığı var. Xarici ölkələrin kommunistləri Əliyevin bu hərəkətlərini qəbul etmir. “Azadlıq” radiosu verlişlərini hər dildə bu hadisələrlə başlayır. Bizim nüfuzumuza təsir edir, xüsusilə Helsinki Deklarasiyasından sonra…

Andropov asta səslə söhbətə qarışdı:

- Leonid İliç, “Azadlıq” radiosu SSRİ-də ideoloji təxribat aparmaq üçün yaradılıb. Kommunizm bəşəriyyətin bərabər və xoşbəxt yaşaması üçün yeganə ideyadır. Bu ideyanın qələbə çalmasından təşvişə düşən burjua imperalizmi ölkə daxilində xaos yaratmaq üçün hər şeydən, o cümlədən dinin fundamentalistləşdirilməsindən də istifadə edir. Boris Nikolayeviç bu faktların hamısını nəzərə almır. Biz imkan verə bilmərik ki, camaatda bizim ideyalara, partiyanın qərarlarına qarşı şübhə yaransın. Sizin böyük ideyalarınızı həyata keçirmək üçün, gərək, ölkə daxilində müqavimət göstərə biləcək kiçicik güc belə, olmasın. Xalqın gələcəyi naminə bu işi görmək lazımdır.

Ponomaryov Andropovu sancdı:

- Yuri Vladimiroviç, düşünürsünüz ki, Xruşşovun elan etdiyi «1981-ci ildə indiki nəsil kommunizmdə yaşayacaq» şüarına indi bizdə çox adam inanır?

Brejnev yenidən məsələyə qarışdı:

- Boris, imperialistlərə qarşı Sovet hökuməti həmişə mübarizə aparıb və aparacaq da.

Sonra üzünü Andropova tutdu:

- Yura, Stalin metodları ilə dissidentlərə qarşı mübarizə aparmaq olmaz. Sizə kifayət qədər səlahiyyət vermişik, istifadə edin. Sovet hökumətini yıxmaq istəyən daxili düşmənlərlə amansız mübarizə aparan partiya təşkilatlarına MK-nın münasibəti onların işlərinin dəstəkləndiyini göstərən barometrdir. Məsələn, biz sizin də rəyinizi nəzərə alıb, beş ildir Azərbaycan Respublikasına keçici “Qırmızı Bayraq” veririk. Baxmayaraq ki, Nazirlər Soveti, başda Aleksey və bakılı Baybakov olmaqla, etiraz edir, heç bir iqtisadi inkişafın olmadığını, statistikanın daim saxtalaşdırılığını deyirlər. Ancaq bu siyasi məsələdir, iqtisadiyatın buna nə dəxli var?!

Sviqun:

- Bu gün dissident hərəkatı ilə amansızcasına mübarizə aparmaq lazımdır. Onların həbs edilməsinə və istintaqın KQB-də aparılmasına partiya icazə verməlidir. Ukraynada Fedarçuka dissidentləri və Helsinki Xartiyasının müdafiəçilərini total həbs etdiyinə görə, “Lenin ordeni” verildi. Yuri Vladimiroviç və biz belə hesab edirik ki, Heydər Əliyevin communist ideologiyasının mökəmləndirilməsi uğrunda ardıcıl mübarizəsi qiymətləndirilməlidir ki, qonşuları Dəmirçiyan və Şevardnadzeyə dərs olsun.

Haşiyə

 70-ci illərin əvvəllərindən vüsət alan dissident hərəkatı hər respublikada müxtəlif aktivliklə inkişaf edirdi. Zaqafqaziyada həmişəki kimi, Ermənistan birinci, Azərbaycan axırıncı yerdəydi. Zaqafqaziya respublikalarının qismən gənci hesab olunan (60-dan yuxarı yaşları olan Siyasi Büro üzvləri ilə müqayisədə) MK katiblərinin bu məsələyə münasibətləri fərqli idi. Ermənistanın katibi Dəmirçiyan, faktiki olaraq, bu hərəkatı gizli şəkildə dəstəkləyirdi. Amma o, ziyalılarla razılaşmışdı ki, hədəf Kommunist Partiyası, Moskva yox, ermənilərin torpaq iddialarının təmini olmalıdır. Beləliklə, Dəmirçiyan öz xalqını Azərbaycan torpaqlarını aneksiya etməyə hazırlaşdırırdı.

Şevardnadze Sovet imperiyası və kommunist rejiminin düşməni olan Qamsaxurdiya və onun tərəfdarlarını neytrallaşdırmağa çalışırdı. Gürcüstanın müstəqilliyinin tərəfdarlarıyla, «Politbüro» üzvlərinə lətifələr qoşanlar, bədii əsərlərdə və kinolarda rejimi ələ salanlarla işi yox idi.

Əliyev isə istənilən fərqli fikir daşıyıcısını, – istər hökumət daxilində, yaradıcı ziyalılar arasında, müəllim-professor heyətində, istərsə də tələbələr sırasında olsun, – repressiya etmək siyasəti aparırdı. Ən təhlükəlisi isə o idi ki, ermənilərin Azərbaycana qarşı təxribat hazırladıqları barədə səslərini çıxaranların ağızlarını amansızlıqla yumdururdu. 1937-ci ildəki kimi, repressiya olunanların qohum-əqrabasına qarşı da sanksiyalar tətbiq olunurdu. Bununla yanaşı, o, ermənilərin təcavüz planından yaxşı xəbərdar idi və sözsüz ki, qarşısını almaq istəyirdi. Ziyalıların köməyindən istifadə etməyin onun şəxsi karyerasını təhlükə altına sala biləcəyindən ehtiyatlanan karyerist Əliyev başqa variantlar üzərində baş sındırırdı. Azərbaycanın daxilində ermənilərin aktivliyini aşağı salmağın yolunu Dağlıq Qarabağa Azərbaycana sadiq ermənini partiya rəhbəri qoymaqda və onun köməyi ilə o regiona azərbaycanlıları məskunlaşdırıb, ermənilər və azərbaycanlılar arasında müəyyən bir balans yaratmaqda görürdü. Bu, onun tapdığı yeganə çıxış yolu idi.

Əliyev Moskvanın köməyi ilə millətçi Melkumyanı Dağlıq Qarabağdan uzaqlaşdırıb, onun yerinə arvadı azərbaycanlı olan ermənini yerləşdirməyi bacardı. Ancaq planının ikinci hissəsini həyata keçirə bilmədi. Hətta bir azərbaycanlı ailəsinin Dağlıq Qarabağa köçürülməsi belə, erməni qəzetlərinin sayəsində böyük hay-küyə səbəb olur, Moskvada MK-ya müraciət edən tanınmış erməni ziyalılarının sayını artırırdı. Bu təzyiqlərə dözməyən Əliyev ideyasından əl çəkəsi oldu. Əlbəttə, alternativ variant olaraq, bizim qəzetlərdə əks hucumlar təşkil etmək, erməniləri millətçilikdə, insanların öz ölkələrinin daxilində yerlərini dəyişmək hüququna hörmət qoymamaqda ittiham etmək olardı. Azsaylı olsalar da, Moskvada yaşayan Azərbaycan və rus ziyalılarının müdafiəyə qalxmasını da təşkil etmək olardı. Ağıllı məntiq bu addımları atmağı tələb edirdi. İstənilən Birinci katib bunu edərdi, Əliyev yox. Əliyev üçün tutduğu vəzifə Azərbaycanın torpaqlarından qat-qat qiymətli idi. Sonrakı həyatı boyu da Əliyev özünün bu xislətini dəfələrlə öz əməlləri ilə təsdiqləyəcəkdi…

3-cü hissə

 Epizod 1

Moskva, Kreml, MK Baş katibinin kabineti. 1975-ci ilin axırı. L.Brejnyev, Y.Andropov, B.Ponomaryov və S.Sviqun…

Andropov eynəyinin altından qalın arayışı vərəqləyə-vərəqləyə monoton, emosiyadan uzaq, sakit səsi ilə danşırdı:

- Leonid İliç, Çexoslovakiya hadisələrindən sonra Sovet İttifaqını daxildən dağıtmaq strateji proqramını qəbul etmiş ABŞ, NATO-ya üzv ölkələrlə birlikdə son vaxtlar xeyli aktivləşiblər. Helsinski Deklarasiyasının imzalanması onların əl-qolunu açıb, bizim daxili işlərə qarışır, dissident hərəkatını gücləndirirlər. Dissidentlərə Sovet İttifaqını tərk etdikdən sonra yiyə durur, onlara maddi köməkliklər edirlər. Ölkədə qalanlar Amerikanın köməyinə inanıb daha da aktivləşiblər. Dissidentlərin 90 faizi yəhudilərdir. Sərhədləri açıb ölkəni tərk etmək istəyənlərə icazə versək də, sadə vətəndaşlar kütləvi şəkildə gedir, ancaq bizə düşmənçilik edən ziyalılar qalırlar. Onların vasitəsilə Mərkəzi Kəşfiyyat İdarəsi Ukraynada, Pribaltika respublikalarında, Moldova və Ermənistanda millətçilərin baş qaldırmasına nail olublar. Pribaltika ölkələri, Ukrayna və Moldova müstəqillilik davası salıblar. Ermənilər isə həmişəki kimi, siyasətlərini kələkbazlıq üzərində qurublar. Bir hissəsi 1919-cu il Vudro Vilsonun “Müstəqil Böyük Ermənistan” yaratmaq planını ortaya atıblar – bunlar, əsasən xaricdə yaşayan ermənilərdir. Ziyalılar və xalq arasında  tanınmış ermənilərin başçılıq etdiyi o biri hissə «Ermənistan həmişə SSRİ-nin tərkibində olacaq, ancaq Moskva Azərbaycandan Naxçıvan və Dağlıq Qarabağı alıb Ermənistana qaytarmalıdır» deyirlər. Bu ermənilər SSRİ-də yaşayanlardır. Hələ Çarın vaxtından ermənilərin belə  çeynənmiş şantajdan istifadə etmələri davam edir. Xruşşov işdən azad olunandan sonra 6 il bu məsələni qaldırmayan ermənilər yenidən hərəkətə gəliblər. Ən təhlükəlisi isə odur ki, təzəlikcə rus millətçiləri formalaşmağa başlayıblar. Onlar, əsasən, yəhudilərin əleyhinə çıxış edirlər. Vəzifədə olan yəhudilərin siyahısını tutur, «intiqam günü yaxındadır» şüarı altında çap edib camaatın arasında yayırlar. İkinci siyahıda isə arvadları yəhudi olan vəzifə adamlarının adları hallandırılır…

Bunu deyəndə, Brejnev qalın qaşlarını yuxarı qaldırdı, Andropov səhv buraxdığını anladı. Axı, Brejnevin və Suslovun arvadları da yəhudi idilər və həqiqətən, həmin siyahıda hər ikisinin adı vardı. Baş katibin qəzəbinə gələcəyindən qorxan Andropov «ölkə daxilində vəziyyəti yoldaş Sviqun daha geniş izah edə bilər» deyib, səsini kəsdi. Brejnev isə bir qədər sərt tonla «sən çıxışını başa çatdır, sonra» – dedi. Andropov qorxusundan qızardı, ancaq özünü ələ alıb davam etdi:

- MKİ xaricdə yaşayan diasporanın gücündən məharətlə istifadə edir. 1919-cu ildə Vudro Vilsonun “Böyük Ermənistan” yaratmaq planını pozan ölkənin Türkiyə yox, Rusiya, bolşeviklərin başçısı Lenin olduğunu ermənilərin başına yeridə biliblər. Onları inandırıblar ki, əgər bolşeviklər Türkiyəni hərbi sursatla təmin etməsəydi, məsələ həll edilmiş, Sultan müqaviləyə qol çəkmişdi. Nə qədər ki, diktatura rejimli Sovet İttifaqı mövcuddur, ermənilər torpaqlarına sahib ola bilməyəcəklər. Onlar “Daşnaksütun”un bazasında demokratiya uğrunda təşkilat yaradıblar və bu təşkilat ölkəmizdə ideoloji təxribatla məşğuldur. İdeoloji təxribatın terrora keçəcəyinə şübhəmiz yoxdur. “Daşnaksütun” yaranandan demokratiya pərdəsi altında terrorla məşğul olub. Sözsüz ki, biz dayanıb hadisələrin belə inkişaf edəcəyini seyr etmir, konkret tədbirlər görürük. Livandakı kommunist ideyalı ermənilərin liderləri Akop Akopyan və Gevorq Açemyanın başçılığı altında Ermənistanı azad edəcək gizli hərbi təşkilatın – ASALA-nın yaradılmasına kömək etmişik. Bu təşkilat bizim xeyrimizə çox iş görə biləcək.

Boris Ponomaryov müzakirəyə müdaxilə etdi:

- Yuriy Vladimiroviç, bu adamların hər ikisi tanınmış terrorçulardır. Onlar Fələstin düşərgələrində təxribat etmək üçün xüsusi təlim keçiblər. Bu qatillər bizim hansı ideologiyamızın dünyada carçısı olacaqlar?

Haşiyə:

 Boris Ponomaryov. 1905-ci ildə anadan olub. Beynəlxalq kommunist hərəkatı üzrə mütəxəssis. Akademik. 1955-ci ildən 1986-cı ilə qədər MK-nın beynəlxalq kommunist əlaqələri şöbəsinin müdiri və katibi vəzifəsində çalışıb. MK katibi akademik Şepilovun yetirməsi, barışmaz antistalinist. Repressiyalar və terrorizmin əleyhdarı, marksizm ideologiyasına sadiq şəxs…

- Boris Nikolayeviç, bizə qarşı olan təxribatların miqyası və müxtəlifliyi məcbur edir ki, adekvat tədbirlər görülsün…

Brejnev mübahisənin dərinləşməsinin qarşısını alır:

- Borya, hərənin öz işi var, sən Yuranın işlərinə qarışma, ona kömək et. Sənin şöbənin dünyanın hər yerinə səpələnmiş agenturasından KQB-nin istifadə etməsinə şərait yarat.

Sonra üzünü Sviquna tutdu. Sviqun:

- Leonid İliç, millətçilik, şovinizm ideyalarının qarşısı qətiyyətlə alınmasa, xərçəng xəstəliyi kimi, ölkəmizin hər yerinə yayılacaq. Respublikalarda vəziyyət fərqli olsa da, neqativ proses gedir. Ukraynanın birinci katibi millətçi Şelesti Şerbitski ilə əvəzləyəndən  sonra Qərbi Ukraynada vəziyyət bir qədər düzəlib, ancaq gərgin olaraq qalır. Şelest özü millətçi olduğunu gizlətmirdi, məktəb və institutlarda 1970-ci ildə ukrain dilinin əsas dil olduğunu qəbul etməklə millətçilk ruhunu qaldırdı. Şerbitskinin Ukraynanı yenidən əvvəlki vəziyyətinə qaytarmaq şansı yoxdur. Ukrayna KQB-sinin sədri Fedarçukun yüzlərlə millətçi aktivisti həbs etməsinə baxmayaraq, ziyalılar arasında narazılıq günü-gündən artır. Millətçilik ideyalarını yayanları, Ukraynaya müstəqillik istəyənləri dəstəkləyən alim və yazıçıları, xalq arasındakı nüfuzlarının səviyyəsindən asılı olmayaraq, ya həbs etmək, ya da dəlixanalara göndərmək lazımdır. Bir sözlə, onları xalqdan təcrid etməliyik. Pribaltika ölkələrində bu işləri daha amansızlıqla etmək lazımdır. Zaqafqaziyaya gəldikdəsə, ermənilərlə ehtiyatlı siyasət aparmalıyıq. Çünki bizim yaratdığımız ASALA-nın bünovrəsində ermənilərdir, MKİ-nun yaratdığı Sovetlərdə demokratiya uğrunda təşkilatda da ermənilərin rolu az deyil. Ermənistan KP MK-nın lideri Dəmirçiyan açıq şəkildə həm daxildəki, həm də xaricdəki millətçiləri dəstəkləyir. Hətta bir sıra terrorçuları Ermənistanda gizlədir. Ziyalılar arasında millətçi-şovinist ünsürlər ücün ən yaxşı atmosfer yaradılıb. Dəmirçiyan, sözsüz ki, açıq-aşkar Qarabağın Ermənistana verilməsi tələbini irəli sürən keçmiş 1-ci katib Koçiniyanla müqayisədə daha liberaldır.

Андерс Аслунд / Foreign Policy

Axırıncı 100 ildə H.Əliyevi ancaq bir şəxslə müqayisə etmək olar. Mir Cəfər Bağırovla. Hər iki şəxsiyyət 1918-ci ildə Azərbaycan müstəqilliyini qazanandan sonra əsrin axırına qədər keçən 82 il ərzində faktiki olaraq 50 il Azərbaycanın başında dayanıb və 20-ci əsrdə Azərbaycanda baş vermiş faciələrin böyük əksəriyyətinə cavabdehdirlər. H.Əliyev 2003-cü ildə oğlunu hakimiyyətə gətirməklə özünün məsuliyyətini bu günə qədər uzadıb və bunun hələ nə qədər davam edəcəyi də sösüz ki, xalqın iradəsindən asılıdır.

Azərbaycan hökümətinin başçısı olmuş Fətəli xan Xoyski (1918-20) , Nəriman Nərimanov (1920-23) və Əbülfəz Elçibəy (1992-93) diktaturaya nifrət edən, demokratik dəyərlərə üstünlük verən (Xüsusilə Xoyski. Çünki o kifayət qədər təhsilli olmaqla yanaşı, Dövlət Dumasına deputat seçilmiş və orada da demokratiya uğrunda mübarizə aparanların siyahısında idi) insanlar idilər. Mustafayev və Axundov (1954-1969) isə sanki, eyni teştdə yoğrulmuşdular. Hər ikisi savadlı olmaqlarına baxmayaraq, əllərindən bir şey gəlməyən qətiyyətsiz adamlar idilər. Yaqubov (1954), K. Bağırov (1982-88), Ə. Vəzirov (1988-90) və A. Mütəllibov (1990-92) Azərbaycan hakimiyyətinin olimpinə təsadüfən yüksəlmiş adamlar olub. 1923-1933 cü illərdə Azərbaycana rəhbərlik etmiş bolşevik və bolşevik –daşnak Kirov və Mirzoyan barədə yazmağa lüzum görmürəm.

İstər H. Əliyevin, istərsə də  M. C. Bağırovun savadları ortadan bir qədər aşağı səviyyədə idi. Ancaq hər ikisində də təbii ağıl güclü inkişaf etmişdi. Əlbəttə, onların ağıllarının qeyri-adi inkişafı bir başa yaşadıqları dövrlə və əməkdaşı olduqları təşkilatın iş prinsipləri ilə bağlı idi. “KGB”, yeganə təşkilat idi ki, bu sistemdə işləyənlərin böyük əksəriyyəti orta hesabla hər beş ildən bir represiyalara məruz qalır və işçi heyəti dəyişilirdi. Heydər Əliyevin DTK-da işlədiyi 1941-ci ildən 1970-ci ilə qədər maksimum 10 faiz zabit bu represiyalardan canını qurtara bilmişdi. Bu ölüm dirim mübarizəsi sözsüz ki, onun təbii ağlının fövqalədə inkişafına səbəb olmuşdu. Bu sistemdə sağ qalmaq üçün mənimsədiyi mənfi xarakterlər toplusundan o, ömrünün axırına qədər xilas ola bilmədi.

1993-cü ildə hakimiyyətə gələndən təqribən 6-7 ay sonra onun başa düşülməsi mümkün olmayan  əcaib kin-küdrəti, əleyhinə olanlara qarşı amansızlığı, ağlasığmaz səviyyədə pulpərəstliyi, hətta kiçik rüşvətləri qəbul edəcək qədər utanmazlığı və sair bu kimi neqativ xarakterləri məni məyus etdi, ancaq bütün bunlar onun dəyişəcəyinə inamımı sarsıtmadı.  Mən bütün gücümlə yeri gələndə tərif, yeri gələndə isə kəskin tənqidlərlə onu öz aləmimdə  düzgün yola qaytara biləcəyimə inanırdım.

Düşünürdüm ki, 1994-cü il oktyabr və 1995-ci il mart hadisələrindən sonra artıq silahlı üsyançıların qalmadığına əmin olan Əliyev, nəhayət, üzünü xalqa tərəf çevirəcək. Lakin, bu inamım özünü doğrultmadı. H. Əliyevin neqativ xarakterinə qarşı mübarizəm nəticə verməyincə, onunla eyni məsuliyyəti bölüşməmək üçün özüm istefaya getmək qərarına gəldim. Mənim istefamdan sonra H. Əliyev hazırdakı rejimi daha rahat yarada bildi.

Bunları yazmaqda məqsədim, H. Əliyevi yenidən xarakterizə etmək deyil, sadəcə olaraq, bizim hamımızın bu rejimin yaranmasında günahımızın olduğunu izah etməkdir. Çünki mənim məğlub olmağımda H. Əliyevin ətrafında topladığı əksər insanların naqis keyfiyyətləri və cəmiyyətimizin məddahlığı mühüm rol oynadı. Mən ona nə 1995, nə də 1996-cı illərdə xalqın bu rejimdən narazı olduğunu sübuta yetirə bilmədim. Bunu necə etmək olardı ki, Əliyev Sumqayıta gedəndə təqribən 10 km-lik məsafədə yolun sağ və solunda dayanan kütlələr onu alğışlayırdılar? Deyə bilərsiniz ki, bunlar təşkil edilirdi və burada təəccüblü heç nə yox idi. Mən isə sizə cavabında “o miqyasda kütləviliyi təşkil etmək olmaz, hətta təşkil olunsa belə, üzlərdə o sevinci əks etdirmək mümkün deyildi.”- deyərəm. Yəni, o illərdə camaat necə uçuruma sürükləndiyini hələ başa düşmür və inanırdı ki, hər şey yaxşı olacaq. Üstündən 16 il keçib, indi əksəriyyət başa düşür ki, uçurumun son həddindədir, ancaq yenə də köhnə xasiyyətindən əl çəkə bilmir.

Xalğın mütiliyi rejimin formalaşmasında əsas rol oynayan faktorlardan biridir.

Bütün diktatura rejimlərinin formalaşmasında, sözsüz ki, iki başlıca amil rol oynayır. Bu amillərdən biri diktatorların şəxsi xarakterləridirsə, digəri bu xarakterə boyun əyən kütlə mütiliyidir. Əslində kütlə mütiliyi olmasa, diktatorlar öz şəxsi keyfiyyətlərinə uyğun cəmiyyətlər də yarada bilməzlər. Kütlə mütiliyini yaradan isə ictimai xofdur. İnsanları kölə vəziyyətinə salmaq üçün bütün diktatura rejimləri bu xofu şüurlu şəkildə cəmiyyət arasında yaymağa çalışır.  Bunun ən bariz nümunəsini öz cəmiyyətimizdə  görə bilərik.

Azərbaycanda bir çoxları rejimin hamını izlədiyinə, telefonlarının dinlənildiyinə inanır. Əslində isə belə deyil. İnsanlarda bu qorxu hissinin yaradılması və möhkəmləndirilməsi klassik metodlarla həyata keçirilir və bu primitiv idarəçilik metodunun Azərbaycanda təməlini qoyan bolşevik partiyasıdır. H. Əliyevin  sovet dövründə, xüsusilə müstəqil Azərbaycanda bu metoddan effektli istifadə etdiyi danılmazdır. “Hökümətin hər şeydən- hətta evində danışdığından da xəbəri var və istənilən vaxt cəzalandıracaq” -məntiqinə söykənən fərdi qorxu hissiləri əvvəl bir birlərinə yaxın adamlar arasında, sonra isə cəmiyyətdə yayılır və totallaşır. Kütləvi qorxu cəmiyyətin birliyini və dolayısıyla cəmiyyətin özünü dağıdan əsas faktorlardandır. Məhz bu dağıdıcı xarakterinə görə, sözügedən primitiv metod demokratik ölkələrdə tətbiq edilmir. Əslində demokratik ölkələrdə buna imkan da yoxdur. Müstəqil məhkəmələrin olduğu belə ölkələrdə bu şaiyələrlə kimi qorxuda bilərsən? Əlbəttə heç kimi. Əksinə, onu həyata keçirməklə öz başını bəlaya salarsan.

Diktatura rejimlərinin xalqı nəzarətdə saxlayan ən başlıca metodlarından sayılan bu cür şaiyələrin əslində heç bir əsası yoxdur.  Ən azı ona görə ki, mahiyyətindən asılı olmayaraq heç bir hökümətin camatın  heç bir faizini də kontrol etmək imkanı sıfra bərabərdir. Bunu daha aydın başa düşmək üçün gəlin müəyyən məqamlara diqqət yetirək. Məsələn, bu gün cəmiyyətimizdə yayılan şaiyələr nəticəsində hamı düşünür ki, onun telefonuna qulaq asırlar. Bu absurddur, ən azı o səbəbdən ki, əhalinin heç 0.5 faizinin telefonuna qulaq asmaq fiziki olaraq mümkün deyil. Hətta superkompyuteri və unikal proqramı olan ABŞ-da belə istəsələr bu işi görə bilməzlər. O ki qaldı, İzrailin köhnə texnologiyalarının ümidinə qalmış Azərbaycanda kimisə dinləsinlər.

Hətta bu əsassız fikir təkcə sadə vətəndaşlar arasında deyil, həm də kifayət qədər siyasi yetkinlik qazanmış müxalif qüvvələr arasında da geniş yayılıb. Bəziləri özlərini inandırıblar ki, 1993-cü ildən bəri onların telefonlarına qulaq asılır. Hər halda 1996-cı ilin axırına qədər bunun belə olmadığını dəqiq deyə bilirəm. Əminəm ki, indi də belə deyil. Sözsüz ki, müəyyən dövrlərdə bəzi müxalifətci qüvvələrin telefon danışıqları MTN-də qeydə alınmışdı. Bunlar isə ancaq Sürət Hüseynov, Ayaz Mütəllibov və Cavadov qardaşları ilə əlaqəyə girənlər idi. Çünkü əslində həmin müxalifətçilərin deyil, onların əlaqəyə girdiyi adamların telefonları nəzarətə götürülmüşdü. Təsadüfən, hansısa bir müxalifət lideri onlara zəng edəndə istər-istəməz qeydiyyata düşmüşdü. Əgər telefonda edilmiş söhbətin əhəmiyyəti var idisə, davamını bilmək üçün həmin müxalifətçiyə də qulaq asa bilərdilər. Bu isə telefonu dinlənilən başqa birisinin nəzarətdən çıxarılması demək idi. Çünki imkan məhdudiyyəti var idi. Əslində indi də vəziyyət elədir, dəyişməyib. İndi də müxalifətə qulaq asan yoxdur. Bütün diqqətlər İranı təmsil edən fundamentalistlərə, Rusiyaya, qismən də Türkiyəyə yönəlib. Çünkü məhz bu ölkələrin bizdəki rejimi devirmək şanslarının olduğuna inanılır. Bu səbəbdən də hökümət bütün diqqətini özümüzün “dinçi”lərinə və yuxarıda adını çəkdiyim ölkələrdəki səfirlik işçilərinə yönəldib. Yenə də əvvəlki kimi bu sferadan olanların telefonlarına qulaq asmaqla onların müxalifətdən kiminləsə yaratdığı əlaqələr gündəmə gələ bilər, vəssəlam. Total qulaq asmaq imkanı yoxdur və ola da bilməz. Düşünə bilərsiniz ki, elmi-texniki tərəqqinin misilsiz inkişafı elə həddə çatıb ki, indi  hər şeyi reallaşdırmaq mümkündür. Amma nəzərə alınmalıdır ki, texnikanı dünyada inkişaf etdirən dövlətlər yox, özəl müəssələrdir. Həmin firmalar isə öz mallarını satmaq üçün ağır rəqabətin içindədirlər. İstehsal olunan mallar nə qədər təhlükəsizdirsə, bazarda bir o qədər də çox alıcısı tapır. Bazar rəqabəti nəticəsində internet, telefon kompaniyalarının kəşf etdiyi yeni sistemlər istifadəçinin fərdi həyatını gizli saxlamağa tam təminat verməyə çalışır və onlar hökümətin qulaq asma avadanlıqlarından daha güclüdürlər.

Bu primitiv metodun Azərbaycanda işləməsinin səbəbi camaatın müasir çağımızla bağlı informasiyasının aşağı olmasından irəli gəlir. Ancaq bu cür informasiyaları zəif olduğu ölkələrdə həmin metodlar işləyə bilər. Bu məsələyə ona görə xüsusi diqqət ayırdım ki,

Azərbaycandakı rejimin dayaqlarından biri də xalqın hökümət qarşısında total qorxaqlığının olmasıdır. Total qorxaqlıq total panikaya səbəb olur. İki vuruşan komanda arasında  həmişə birinci panikaya düşüb qaçan tərəf isə məğlubiyyətə uğrayan tərəfdir.

Bizi məğlubiyyətə aparan bu xofu sındırmalıyıq…  Beləliklə biz onları qaçmağa məcbur etməliyik… Çünki bizim sayımız yüz dəfələrlə çoxdur.  Mübarizəyə də məhz bu qorxu hissindən azad olmaqdan başlamalıyıq. Təşkil olacaq mitinqlərə getməzdən əvvəl, bu mitinqlərdə iştirakdan qorxmamalıyıq.

Korrupsiya və rüşvətin diktatura rejimlərinin dayağı olması nəzəriyyəsi 20-ci əsrin axırı 21-ci əsrin əvvəllərində diktatorların idealogiyasına çevrilibdir. Təməli Afrikada qoyulmuş korrupsiya və rüşvət nəzəriyyəsi, Orta Asiya ölkələrinin rəhbərləri ilə, xüsusilə Azərbaycanda ən müxtəlif yeniliklərlə zənginləşdirilmiş və  müvəffəqiyyətlə həyata keçirilmişdir. Azərbaycanın bu sahədə lider olması ilə xalqımız ‘’fəxr’’ edə bilər. Həmişə taleyindən razı olan Azərbaycan xalqı iri addımlarla korrupsionerlərin liderinin başçılığı altında irəliləyir, amma hara?- özü də bilmir. Çünkü bu oğurlanan pulları özününkü hesab etmir. Başa düşmək olmur ki, xalqın şairi Bəxtiyar Vahabzadə ‘’ Bircə ondan razıyam ki, özümdən narazıyam’’- şeirini yazanda hansı xalqı nəzərdə tuturdu.

Hörmətli Bloqun oxucuları bu siyahıda bizim işğal olmuş rayon və kəndlərimizin adları və orada yaşayan əhalinin sayı verilib. Sözsüz siyahı hələ tam deyildir bu istiqamətdə birlikdə işləməliyik. Biz sizinlə birlikdə çalışmalıyıq ki,heç olmazsa təxmini bu insanların haralarda yaşadıqlarını müəyyənləşdirək. Mənim əminəm ki, həmin kəndlərdə yaşayanların bu gün heç beş faizi bir yerdə və yaxud qonşuluqda yaşamırlar bir çoxları artıq Azərbaycanı tərk edib. Biz bu işimizlə Hökümətin öz xalqına qarşı apardığı eybəcər siyasətin,azərbaycanı azərbaycansızlaşdırma siyasətinin əyani şahidi olacayıq.

K Ə L B Ə C Ə R  Rayonu

İşgal olunmuşdur 1993 cü il 2 aprel

Ərazisi 1936 km kv

Əhalinin sayı 55000

Şəhid olmuşdur 217

Əlil olmuşdur 49

Milli qəhrəmanlar 2

Yandırılmış ,dağıdılmış və talan edilmişdir:

Sənaye və tikinti obyekti 29

Mədəni –məişət obyekti 134

Qəsəbə və kənd 132

Tarixi abidə 87

KƏLBƏCƏRİN  QƏSƏBƏ VƏ KƏNDLƏRİNİN ADLARI

Xocavənd Rayonu

İşğal olunmuşdur 1992-cü il 2 oktyabr

Ərazisi 1458 km2 Əhalisinin sayı 9011

Şəhid olmuşdur 145. Əlil olmuşdur 48

Erməni işğalçıları tərəfindən dağıdılmış,yandılmış və talan olunmuşdur:

Mədəni – məişət obyekti 75

Qəsəbə və kənd 19

Tarixi abidə 15

AZƏRBƏYCANLILARIN  YAŞADIGI KƏNDLƏRİN ADI

Kənd adı        İşğal tarixi

Tuğ                   30.10.1991-ci il

Salakətin          30.10.1991-ci il

Xocavənd         19.11.1991-ci il

Axullu               09.01.1992-ci il

Qaradağlı        17.02.1992-ci il

Muğanlı           02.10.1992-ci il

Əmiralılar       02.10.1992-ci il

Kuropatkino     02.10.1992-ci il

Günəşli            23.07.1993-cü il

Xətai                 20.08.1993-cü il

Ağdam Rayonu

İşğal olunmuşdur 1993 – cü il 23 iyul

Ərazisi 1154 km2 Əhalinin sayı 158000

Şəhid olmuşdur 538. Əlil olmuşdur 587

Milli qəhramanlar 17

Erməni işğalçıları tərəfindən dağıdılmış, yandırılmış və talan olunmuşdur:

Sənaye və tikinti obyekti 48

Mədəni – məişət obyekti 598

Qəsəbə və kənd 122

Tarixi abidə 27

Dövlət dram teatrı

Ağdam kəndləri

Abdal

Acarlı

Adıgözəlbəyli

Alıbəyli (Ağdam)

Ayaq Qərvənd

Ağalarbəyli (Ağdam)

Ağdamkənd

B

Baharlı (Ağdam)

Ballar

Bayramlar (Ağdam)

Bağbanlı (Ağdam)

Baş Günəypəyə

Baş Qərvənd

Birinci Alıbəyli (Ağdam)

Birinci Baharlı

Birinci Dördyol

Birinci Quzanlı

Birinci Yüzbaşılı

Boyəhmədli

Bozavənd

Böyükbəyli

Bənövşələr

Bəybabalar

C

Cinli

Cəvahirli

D

Dadaşlar

Daşbaşı (Ağdam)

E

Ergi

Evoğlu (Ağdam)

Eyvazlı (Ağdam)

G

Göytəpə (Ağdam)

Gülablı

Güllücə (Ağdam)

H

Hacıməmmədli (Ağdam)

Hacıturalı

Həsənxanlı

Həsənçobanlı

K

Kiçikli

Kolqışlaq

Kosalar (Ağdam)

Küdürlü (Ağdam)

Kürdlər (Ağdam)

K (davam)

Kəlbahüseynli

Kəngərli (Ağdam)

M

Mafruzlu

Mahrızlı (Ağdam)

Maqsudlu

Mirəşəlli

Mollalar (Ağdam)

Muradbəyli (Ağdam)

Muğanlı (Ağdam)

Məliki

Məmmədbağırlı

Mərzili

N

Naibli

Novruzlu (Ağdam)

Nəmirli (Ağdam)

O

Orta Güneypəyə

Orta Qışlaq

Orta Qərvənd

P

Papravənd

Paşabəyli

Poladlı (Ağdam)

Pərioğlular

Q

Qalayçılar

Qaradağlı (Ağdam)

Qarapirimli

Qasımbəyli (Ağdam)

Qasımlı (Ağdam)

Qazançı (Ağdam)

Qiyaslı (Ağdam)

Qızıl Kəngərli

Qurdlar (Ağdam)

Quzanlı

Qəhrəmanbəyli

R

Rzalar

S

Salahlı Kəngərli

Saraclı

Sarıcalı (Ağdam)

Sarıhacılı

Saybalı

Seyidli

Sırxavənd

Sofulu (Ağdam)

S (davam)

Suma

Səfərli (Ağdam)

T

Tağıbəyli

Təzəkənd (Ağdam)

U

Usublu

X

Xaçındərbətli

Xıdırlı (Ağdam)

Y

Yeniyol (Ağdam)

Yusifcanlı

Yusifli (Ağdam)

Z

Zəngişalı

{

Şablon:Ağdam rayonu kənd/qəsəbələri

Ç

Çıldıran (Ağdam)

Çıraqlı (Ağdam)

Çullu

Çuxurməhlə

Çəmənli (Ağdam)

Ü

Üçoğlan

İ

İkinci Alıbəyli (Ağdam)

İkinci Baharlı

İkinci Dördyol

İkinci Yüzbaşılı

İlxıçılar (Ağdam)

İmamqulubəyli (Ağdam)

İsalar

İsmayıbəylı

Ş

Şelli

Şirvanlı (Ağdam)

Şıxbabalı

Şıxlar (Ağdam)

Şişpapaqlar

Şotlanlı (Ağdam)

Şuraabad (Ağdam)

Şükürağalı

Şükürbəyli (Ağdam)

Ə

Əfətli

Əhmədavar

Əhmədağalı

Əliağalı

Əlimədədli

Ətyeməzli

Laçın Rayonu

İşğal olunğuşdur 1992 – ci il 18 may

Ərazisi 1875 km2 Əhalinin sayı 60000

Şəhid olmuşdur 259 Əlil olmuşdur 225

Milli qəhramanlar 6

Erməni işğalçıları tərəfindən dağıdılmış, yandırılmış və talan olmuşdur:

Mədəni – məişət obyekti 575

Qəsəbə və kənd 26

Şəhər, qəsəbə və kənd 10

Tarixi abidə 12

Şuşa Rayonu

İşğal olunmuşdur 1992 – ci il 8 may

Ərazisi 289 km2 Əhalinin sayı 24900

Şəhid olmuşdur 193 Əlil olmuşdur 102

Milli qəhramanlar 5

Erməni işğalçıları tərəfindən dağıdılmış, yandırılmış və talan olmuşdur:

Sənaye və tikinti obyekti 27

Mədəni – məişət obyekti 103

Şəhər, qəsəbə və kənd 31

Tarixi abidə və muzeylər 249

Tarixi abidə 17

A

Allahqulular

Aşağı Quşçular

B

Böyük Qaladərəsi

D

Daşaltı

Dükanlar

G

Göytala

K

Kiçik Qaladərəsi

L

Laçınlar

M

Malıbəyli

Mirzələr

M (davam)

Məmişlər (Şuşa)

N

Nəbilər

O

Onverst

P

Paşalar

Q

Qaybalı

S

Salatınkənd

Səfixanlar

T

Turşsu (Şuşa)

X

Xanalılar

Xanlıqpəyə

X (davam)

Xəlfəli (Şuşa)

Y

Yuxarı Quşçular

Z

Zamanpəyəsi

Zarıslı

{

Şablon:Şuşa rayonu kənd/qəsəbələri

Ç

Çaykənd (Şuşa)

İ

İmamqulular

Ş

Şırlan

Şüşülü

Ə

Əmillər

Xocalı Rayonu

İşğal olunmuşdur 1992-cü il 26 fevral

Ərazisi 970 km2 Əhalinin sayı 11567

Şəhid olmuşdur 613. Əlil olmuşdur 657

Milli qəhrəmanlar 10

Erməni işğalçıları tərəfindən dağıdılmış,

Yandırılmış və talan olunmuşdur:

Sənaye və tikinti obyekti 29

Mədəni – məişət obyekti 80

CƏBRAYIL Rayonu

İşğal olunmuşdur 1993 – cü il 23 avqust

Ərazisi 1050 km2 Əhalinin sayı 52049

Şəhid olmuşdur 347. Əlil olmuşdur 172

Milli qəhramanlar 4

Erməni işğalçıları tərəfindən dağıdılmış, yandırılmış və talan olunmuşdur:

Mədəni – məişət obyekti 197

Qəsəbə və kənd 90

Tarixi abidə 27

A

Alıkeyxalı

Ağtəpə

Aşağı Maralyan

Aşağı Mərcanlı

Aşağı Sirik

B

Balyand

Böyük Mərcanlı

C

Cocuq Mərcanlı

Cəfərabad (Cəbrayıl)

D

Dağ Maşanlı

Dağ Tumas

Daş Veysəlli

Daşkəsən (Cəbrayıl)

Doşulu

Dəjəl

F

Fuğanlı

G

Göyərçin Veysəlli

H

Hacı İsaqlı

Hacılı (Cəbrayıl)

Hasanlı

Horovlu

Hovuslu

Hüseynallar (Cəbrayıl)

K

Karxulu

Kavdar

Kürdlər (Cəbrayıl)

M

Mahmudlu stansiyası

Maşanlı

Mehdili (Cəbrayıl)

M (davam)

Minbaşılı

Mirək

Mollahəsənli (Cəbrayıl)

Məstalıbəyli

Məzrə (Cəbrayıl)

N

Niyazqullar

Nüsüs

Nüzgar

P

Papı

Q

Qalacıq (Cəbrayıl)

Qaraağac (Cəbrayıl)

Qaracallı (Cəbrayıl)

Qazanzəmi

Qışlaq (Cəbrayıl)

Qovşudlu

Qoşabulaq (Cəbrayıl)

Qumlaq (Cəbrayıl)

Qurbantəpə

Quycaq

Qərər

S

Safarşa

Sarıcallı

Sirik

Sofulu (Cəbrayıl)

Soltanlı

St.Qumlaq

St.Xudafərin

St.Xələfli

Söyüdlü (Cəbrayıl)

S (davam)

Süleymanlı

Sədi (kənd)

T

Tatar (Cəbrayıl)

Tinli (Cəbrayıl)

Tulus

X

Xubyarlı (Cəbrayıl)

Xudaverdili

Xudayarlı

Xələfli

Y

Yanarxaj

Yarəhmədli

Yuxarı Maralyan

Yuxarı Məzrə

{

Şablon:Cəbrayıl rayonu kənd/qəsəbələri

Ç

Çaprand

Çaxırlı (Cəbrayıl)

Çələbilər (Cəbrayıl)

Çərəkən

İ

İmambağı

İsaqlı

Ş

Şahvəlli

Şahvələdli (Cəbrayıl)

Şıxalıağalı

Şıxlar (Cəbrayıl)

Şükürbəyli (Cəbrayıl)

Şəybəy

Ə

Əfəndilər (Cəbrayıl)

Əmirvarlı

FÜZULİ Rayonu

İşğal olunmuşdur 1993 – cü il 23 avqust

Ərazisi 1112 km2 Əhalinin sayı 95940

Şəhid olmuşdur 528 Əlil olmuşdur 1309

Milli qəhramanlar 6

Erməni işğalçıları tərəfindən dağıdılmış, yandırılmış və talan olunmuşdur:

Mədəni – məişət obyekti 145

Qəsəbə və kənd 54

Tarixi abidə 15sgərxanlı

Qubadlı Rayonu

İşğal olunmuşdur 1993-cü il 31 avqust

Ərazisi 826 km2 Əhalinin sayı 33800

Şəhid olmuşdur 232 Əlil olmuşdur 146

Erməni işğalçıları tərəfindən dağıdılmış,

Yandırılmış və talan olunmuşdur:

Mədəni-məişət obyekti 205

Qəsəbə və kənd 94

Tarixi abidə 12

A

Abdalanlı

Alaqurşaq

Altınca

Armudlu (Qubadlı)

Aşağı Cibikli

Aşağı Mollu

Aşağı Xocamusaxlı

B

Bala Soltanlı

Balahəsənli

Ballıqaya

Başarat

Boynakər

Bəxtiyarlı

C

Cılfır

D

Davudlu (Qubadlı)

Deşdahat

Diləli Müskanlı

Dondarlı (Qubadlı)

Dəmirçilər (Qubadlı)

E

Eyvazlı (Qubadlı)

F

Fərcan

G

Gödəklər (Qubadlı)

Göyyal

Göyərabas

Göyərcik

Gürcülü

H

Hal

Hat

Hüseynuşağı

Həkərli

Həmzəli (Qubadlı)

Hərtiz

K

Kavdadıq

Kürd Mahrızlı

L

Ləpəheyranlı

M

Mahmudlu (Qubadlı)

Mahrızlı (Qubadlı)

Mehrili (Qubadlı)

Milanlı

Mirlər

Mollabürhan

Mollalı (Qubadlı)

Muradxanlı (Qubadlı)

Muğanlı (Qubadlı)

Məlikəhmədli

Məmər

Mərdanlı

Məzrə (Qubadlı)

N

Novlu

P

Padar (Qubadlı)

Poladlı (Qubadlı)

Q

Qaraağac (Qubadlı)

Qaracallı (Qubadlı)

Qaraimanlı

Qarakişilər

Qaralar (Qubadlı)

Qaraqoyunlu (Qubadlı)

Qayalı (Qubadlı)

Qazyan (Qubadlı)

Qılıcan

Qiyaslı (Qubadlı)

Qundanlı

Qədili

S

Saldaş

S (davam)

Saray (Qubadlı)

Sarıyataq

Seləli

Seytas

T

Tarovlu

Tatar (Qubadlı)

Teymur Müskanlı

Tinli (Qubadlı)

U

Ulaşlı

X

Xanlıq

Xıdırlı (Qubadlı)

Xocahan

Xoçik

Xəliloba

Xələc (Qubadlı)

Xəndək (Qubadlı)

Y

Yusifbəyli

Yuxarı Cibikli

Yuxarı Mollu

Yuxarı Xocamusaxlı

Z

Zilanlı

Zor

{

Şablon:Qubadlı rayonu kənd/qəsəbələri

Ç

Çardaqlı (Qubadlı)

Çaytumas

Çərəli

İ

İşıqlı (Qubadlı)

Ə

Əbilcə

Əfəndilər

Əliquluuşağı

Əyin

Zəngilan Rayonu

İşğal olunmuşdur 1993-çü il 29 oktyabr

Ərazisi 707 km2 Əhalinin sayı 35500

Şəhid olmuşdur 191 Əlil olmuşdur 110

Milli qəhrəmanlar 2

Erməni işğalçıları tərəfindən dağıdılmış,

Yandırılmış və talan olunmuşdur:

Mədəni- məişət obyekti 138

Qəsəbə və kənd 81

Tarixi abidə 13

A

Aladin

Ağ Oyuq

Ağakişilər

Ağbiz

Ağbənd

Ağkənd (Zəngilan)

Aşağı Gəyəli

Aşağı Yeməzli

B

Babaylı

Baharlı (Zəngilan)

Bartaz (kənd)

Bartaz (qəsəbə)

Beşdəli (Zəngilan)

Birinci Alıbəyli (Zəngilan)

Birinci Ağalı

Birinci Muğanlı

Böyük Gilətağ

Bürünlu

C

Cahangirbəyli

Canbar

D

Dəlləkli (Zəngilan)

Dərə Gilətağ

Dərəli

G

Genlik

Günqışlaq

H

Hacallı (Zəngilan)

Havalı

Həkəri (Zəngilan)

K

Keçikli

Kolluqışlaq

M

Malatkeşin

Mirzə Həsənli

Məlikli (Zəngilan)

Məmmədbəyli

Məşədi İsmayıllı

N

Nəcəflər

O

Orta Yeməzli

Otuzikinci

P

Pirveys

Q

Qarababa (Zəngilan)

Qaradərə

Qaragöl (Zəngilan)

Qaragöz (Zəngilan)

Qarqulu

Qazançı (Zəngilan)

Qıraq Müşlan

Quyudərə Xəştab

R

Rabənd

Rəzdərə

S

Sarallı Xəştab

Sarıl

Sarıqışlaq

Seyidlər (Zəngilan)

Sobu

T

Tatar (Zəngilan)

Tiri

T (davam)

Turabad

V

Vejnəli

Vəliqulubəyli

Vənətli

X

Xumarlı

Xurama

Y

Yenikənd (Zəngilan)

Yusiflər

Yuxarı Gəyəli

Yuxarı Yeməzli

Z

Zəngilan (kənd)

Zərnəli

{

Şablon:Zəngilan rayonu kənd/qəsəbələri

Ç

Çöpədərə

Ö

Ördəkli

Ü

Üdgün

Üçüncü Ağalı

İ

İkinci Alıbəyli (Zəngilan)

İkinci Ağalı

İkinci Muğanlı

İsgəndərbəyli

İçəri Müşlan

Ş

Şamlı (Zəngilan)

Şatariz

Şayıflı

Şəfibəyli

Şərifan

Ə

Əmirxanlı (Zəngilan)

Ağdərə Rayonu

İşğal tarixi 07.07.1993

Sahəsi 1705 kv.km əhalisi 44.4 min nəfər olmuşdur.İşğaldan əvvəl rayonda 2 şəhər tipli qəsəbə, 57 kənd var idi.Mərkəzi şəhər tipli Ağdərə qəsəbəsidir.

Vladimir Semiçastnı

Vladimir Semiçastnı

35 yaşında Azərbaycan Kommunist Partiyası MK-nin 2-ci katibi işləyib.  Azərbaycanın o dövrdəki liderləri barədə mənfi fikirlər söyləyib. Onları “primitiv”, “həyatdan geri qalmış insanlar” kimi təqdim edib. Semiçastnının 90-cı illərdə yazdığı kitabında ondan qat-qat təcrübəli və azı 20 yaş böyük olan Azərbaycan MK Büro üzvülərinə «rüşvətxor, arvadları bozbaş bişirməkdən başqa, əllərindən heç bir şey gəlməyən yaltaqlar» damğası vurmasını, heç kimin onu yerində oturtmağa cəsarətinin çatmamasını ürək ağrısı ilə oxuyursan. O yazır ki, 1980-cı illərdə də Moskva çinovniklərinin Azərbaycan liderləri, vəzifəli şəxsləri və alimlərinə münasibətlərində elə bir dəyişiklik yox idi. Moskva çinovniklərini özünün şəxsiyyətinə hörmətlə yanaşmağa məcbur etməyi bacaran, maksimum, 2-3 adama rast gəlmək mümkün idi.

Semiçastnı 37 yaşında SSRİ KQB-nin sədri təyin olunub. 1967-ci ilin mayında vəzifəsindən uzaqlaşdırılıb.

Semiçastnı Heydər Əliyevin məişətdə buraxdığı səhvi axıra qədər qəbul etməyib, onun Azərbaycan KQB-sində əks-kəşfiyyat idarəsinə (ölkə daxilində vətəndaşları izləyən, telefon danışıqlarına qulaq asan, agentlər vasitəsi ilə informasiyalar toplayan, lazım olanda vəzifəli şəxslər haqqında yalan kompromatlar yaradan idarə) rəis olmasına da razılıq vermirdi. Respublikanın birinci katibi Vəli Axundov milli kadrların inkişafına və irəli çəkilməsinə xüsusi diqqət yetirirdi. O, birinci dəfə Semiçastnını ikinci katib olarkən, Heydər Əliyevin şöbə müdiri qoyulması sərəncamına qol cəkməyə, ikinci dəfə isə KQB-nin sədr müavini təyin olunması ilə razılaşmağa (onda artıq Semiçastnı SSRİ KQB-nin sədri idi) sövq etdirib. Düzdür, ikinci epizodda artıq Sviqun faktoru istənilən variantda məsələni müsbət həll etdirəcəkdi…

Tarixi arayışın davamı

- Semyon Kuzmiç, Siz tarixçisiniz, bu elm üzrə dərs deyib tələbələr yetişdirmisiniz, mən isə ancaq tarix üzrə institut diplomu almışam…

Əliyevin bu mədhi 10-luğa dəydi…

Azərbaycanlıların taciklərdən fərqli olaraq, daha incə tərifbazlığından xəbəri olmayan Sviqun, həmin görüşdən sonra Əliyevin karyerasında mühüm rol oynamağa başladı. Əliyevin gənc yaşlarından rəisinin «zəif damarını» seçmə təriflərlə tutma bacarığı üstündə formalaşmış xarakteri o illərdən başlayaraq, demək olar ki, 20 il müddətində onun şəxsi maraqlarına xidmət etdi. İldən-ilə Baş katibə deyilən təriflər incəliyinin, emosionallığının artması ilə davam edirdi. Ancaq 1985-ci ildə Qorbaçovun hakimiyyətə gəlməsi ilə bu prosesin qarşısı qəfildən və amansızlıqla alındı.

Leonid Brejnevlə Moldovadan başlanan dostluq və qohumluq əlaqələri olan Sviqun Siyasi Büroda qəbul edilən qərarlara təsir etmək gücünə malik idi. Yuri Andropov da onun bu sahədə xidmətlərindən istifadə edirdi. Onun karyerasında Sviqunun oynaya biləcəyi rolun miqyasının geniş sərhədləri Əliyevi riqqətə gətirirdi. Onu Allahın göndərdiyi bəxşiş kimi qəbul edib, xoşu gələ biləcək hər bir şeyi təşkil edirdi. Məntiq üzərində qurulmuş ağıllı təriflər, bahalı hədiyyələrə meylli xarakterə sahib Sviqunun himayəsi ilə Əliyev cəmi 3 il müddətində KQB-də müavin, birinci müavin və KQB-nin sədri vəzifələrinə irəli çəkildi. Halbuki, həmin 3 il müddətində Azərbaycan KQB-sində belə fantastik vəzifə inkişafı üçün heç bir əhəmiyyətli hadisə baş verməmişdi (Azərbaycan Neft-Kimya İnstitunun tələbələri və  sumqayıtlıların yaratdığı kiçik gizli mili-azadlıq təşkilatının aşkarlanması nəzərə alınmasa –R.B.). Yəni, belə sürətli yüksəlişə təkan verəcək yeganə faktor Sviqun idi.

Əliyevin KQB sistemində işlədiyi 22 ildə keçdiyi karyera yolu ilə bu son 3 illik karyera yolu arasında ağılasığmaz disbalans var idi.

1945-1960-cı illərdə KQB sistemində yuxarı vəzifəlilər arasında daim repressiya mövcud olduğu üçün, az-çox istedadlı sistem işçiləri 40 yaşlarınadək adi əməliyyatçıdan general rütbəsinə kimi, yüksələ bilirdilər. Erkulov, Serov, Şelepin (Sonuncu KQB-nin sədri olsa da, general rütbəsindən imtina etmişdi), Sviqun və onlarla başqaları 40 yaşlarınadək artıq general rütbələrini alıb sədr vəzifələrində işləyirdilər.

Sviqun Brejnevlə Əliyevin görüşünü ilk dəfə Baş katibin rezidensiyasında təşkil edib. 1980-cı ildənsə Brejnevlə münasibətləri korlanmağa başlayıb. Əsas səbəb də Brejnevin qızı Qalinanın içki məclislərində KQB-nin «qara siyahısı»nda olan kriminal ünsürlərlə oturub-durması və onun əri, DİN-in birinci müavini general Çurbanovun böyük məbləğdə rüşvətlər alması idi. Qalina Brejnevaya qarşı kompromat toplamaq üçün Heydər Əliyevin də xidmətlərindən istifadə edilib. Çurbanovu Azərbaycan DİN-nin müavini, dostu Telman Əliyev vasitəsi ilə ifşa etmək istəyiblər. Vəzifə ehtiraslı Heydər Əliyevi, sözsüz ki, Sviqunla olan istənilən dostluq əlaqələri məcbur edə bilməzdi ki, Brejnevin kürəkəni və qızına qarşı kompromat toplasın. O, bu işə ancaq Andropovdan tapşırıq alandan sonra başlayıb. Ancaq Telman Əliyev Çurbanovun əleyhinə getmədiyinə görə, işdən çıxarılıb və ona qarşı cinayət işi açılıb. Xərçəng xəstəliyindən ölüm yatağına düşmüş Sviqun Qalina Brejneva və Çurbanov barədə toplanılmış bütün kompromatları ölümündən bir neçə gün qabaq Brejnevə çatdırıb. Artıq ağır xəstə olan və özünün də sonunu gözləyən Brejnev Sviqunun bu hərəkətini ailəsinə qarşı xəyanət kimi qiymətləndirib. Xərçəng xəstəliyinin son fazada yaratdığı dözülməz ağrılardan cana gəlmiş və ölümünə az qaldığını hiss etmiş Sviqun əsəbiləşmiş Brejnevin onu son ayaqda bütün vəzifələrindən azad edərək, general rütbəsini də əlindən alacağından qorxaraq, kabinetindəcə özünü güllələyərək intihar edib. Ona görə də Sviqunu Kreml divarında yox, “Novo Deviçiya” qəbristanlığında basdırıblar. Dövlət nekroloqunun altında isə Brejnevin adı olmayıb…

60-cı illərin ortalarında dissidentlik, korrupsiya və rüşvətlə mübarizə görüntüsü yaratmaq siyasəti dəbə minirdi. Sviqunun köməkliyi ilə Moskvada Əliyevin Azərbaycanda «sosializm əyintilərinə qarşı” 1 nömrəli fədakar mübariz obrazı formalaşırdı. Sözsüz ki, bu imicin formalaşmasında Əliyevin başçılığı altında ölkədəki rəhbər kadrlar haqqında hazırlanmış neqativ arayışların rolu da böyük idi. Zəif xarakterli, bəlkə də, yeganə rüşvət almayan katib Vəli Axundovdan «korrupsiyanın başçısı» obrazı yaradılmışdı.

Respublikanın 1-ci katibləri MK-nin təlimatına əsasən, onu əvəz edə biləcək 5 namizədin adını Moskvaya, MK-ya göndərməli idi. Sviqunun təzyiqi altında ilk dəfə 1967-ci ildə Vəli Axundov Heydər Əliyevin adını bu siyahıya saldı. Sovet İttifaqı MK-in kadrlara baxan şöbəsindən KQB-nin sədrinin partiya liderliyinə namizəd göstərilməsi kimi nadir hadisənin səbəbi Axundovdan tələb ediləndə, yenə Sviqun Baş katibin köməkçisinin vasitəsi ilə işi yoluna qoymuşdu.

MK-nın işciləri KQB-də işləyənləri sevmirdilər. Kommunist rejimi o vaxtadək həmişə partiya funksionerlərini KQB-yə göndərirdi, əks prosesin getməsi çox nadir hallarda ola bilərdi. Daha doğrusu, belə fakta iki halda rast gəlinirdi və hər ikisi də Azərbaycanda olmuşdu: Mircəfər Bağırov və Heydər Əliyevin təyinatlarında.

Sözsüz ki, Bağırovun apardığı kadr siyasəti 1960-cı illərdə də özünü göstərməkdə davam edirdi. Azərbaycanın liderləri bir-birilərini dəstəkləməklə respublikanı irəli aparmaq siyasətinin əvəzinə, donos yolu ilə başqasını yıxıb yerinə keçmək kimi 30-cu illərdən formalaşmış dağıdıcı fəaliyyətlərini davam etdirirdilər. Bunlara baxmayaraq, 60-cı illərin ortalarında Azərbaycan MK-də yeni bir ulduz – Şıxəli Qurbanov parlamağa başladı.

Şixəli Qurbanov

1966-cı ildə o, MK-yə katib seçilən kimi, Sviqun və Əliyev gələcək planlarına təhlükə yarandığını hiss etdilər. Yüksək intellektə malik, alim-yazıçı Qurbanovun Moskva elitası arasında da nüfuzu kifayət qədər idi. Təyinatdan dərhal sonra KQB Qurbanovun millətçi obrazını yaratmağa başladı. Onun 1967-ci ildə respublikada Novruz bayramını dövlət səviyyəsində təşkil etməsi bu imicin formalaşdırılması prosesində sonuncu akkordun vurulması oldu və o, aprel ayından artıq MK üçün də təhlükəli adama çevrildi. Bolşeviklərin 46 il ərzində Novruz bayramını xalqın yaddaşından silmək cəhdləri onsuz da heç bir nəticə verməmişdi. Çox az azərbaycanlı tapılardı ki, Novruz bayramını keçirməsin. Ancaq 46 ildən sonra Novruz bayramına rəsmi statusun verilməsi qısa bir müddətdə Şıxəli Qurbanovun camaat arasında populyarlığını elə bir səviyyəyə çatdırdı ki, onu elə-belə işdən çıxartmağa cəsarət etmədilər. Şıxəli Qurbanovun Novruz bayramının dinlə heç bir əlaqəsi olmadığını sübuta yetirən danılmaz elmi faktlarına baxmayaraq, Vəli Axundov martın əvvəlində «Şıxəli, odla oynayırsan, ehtiyatlı ol» deyə onu xəbərdar etdi. Şıxəli Qurbanov zarafatla «Vəli Yusifoviç, Siz özünüz ananızın qorxusundan hər il Novruz bayramını, məgər, təntənə ilə qeyd etmirsinizmi? Hətta dilənçi vəziyyətində yaşayan azərbaycanlılar da bu gün üçün il ərzində hazırlıq görürlər. İndi 1967-ci ildir, 30-cu illər deyil ki? Nəyə görə SSRİ-də yaşayan xristianlar hamısı gizlətmədən dini bayramlarını təntənə ilə qeyd etməlidir, biz dinlə heç bir əlaqəsi olmayan bayramımızı keçirməməliyik?! Bizim də qürurumuz olmalıdır, ya yox?! O ki qaldı odla oynamağa, tonqalsız bayram olmaz ki, Vəli Yusifoviç», – dedi.

18 may 1967-ci ildə Yuriy Andropov SSRİ KGB-nin sədri təyin edildi.

Novruz bayramından 2 ay sonra – 23 may 1967-ci ildə «keyidici iynədən şoka düşüb, dünyasını dəyişdi» kimi absurd səbəblə izah olunsa da, əslində Şıxəli Qurbanov qətlə yetrildi.

Bir gün sonra – 24 mayda Semyon Sviqun SSRİ KQB-nin müavini, 6 aydan sonra 1-ci müavini təyin olundu.

24 iyun 1967-ci ildə Heydər Əliyev Azərbaycan KQB-nin sədri, 2 il sonra isə Azərbaycan MK-nin 1-ci katibi təyin olundu.

Şıxəli Qurbanovun ölümündən sonra 68-ci ildə epizodik keçirilsə də, sonrakı 20 ildə, 1988-ci ilə qədər Novruz bayramını rəsmi qeyd etmək dayandırıldı.

Azı 50 faiz Azərbaycanlı bu rejimin yıxılılacağına ümid etmir və taleyi ilə barışıb

100 min illərlə ali instinkt düşüncədən ağılın formalaşmasına doğru hərəkətdə olan insanların inkişafı heç vaxt dayanmayıb və nə qədər həyat var, bu inkişafda davam edəcəkdir.

İnsanların beyni adidən aliyə doğru dəyişir. Bu gün biz adinin və ya orta səviyyənin nədən ibarət olduğunu bilirik. Alinin formulunu isə heç vaxt yazmaq, proqnozlaşdırmaq mümkün olmayacaq, çünki inkişafın sonunu görmək mümkün deyil.

Yaranandan bu günə qədər insanlar öz aralarındakı münasibətlərin təkmilləşdirilməsi ilə məşğuldurlar və bu prosesin də sonunu müəyyənləşdirmək olmur. Biz bu günə qədər müxtəlif xalqların ictimai münasibətlərinin formalaşma mərhələrini bilirik, ancaq sözsüz ki, onun sonunun necə olacağını deməkdə acizik. İnkişaf bir istiqamətdə inkişaf edir. İnsanlar özlərinin fərqli canlı olduqlarını dərk edəndən, əvvəl eyni dillilər arasında, sonra isə eyni dil və eyni ərazilərdə, daha sonra da ölkələr arasında həmişə bir birlərini aldatmamaq, başqasının malını pulunu əlindən almamaq, zorla işləməyə məcbur etməmək və sair münasibətlərin yaşandığı cəmiyyət formalaşdırmağa can atıblar. Bu proses həmişə davam edib, heç bir qüvvə onun qarşısını indiyə qədər ala bilməyib və alması da mümkün deyil. Bu proses müxtəlif qitələrdə, müxtəlif ölkələrdə fərqli istiqamət xətti ilə gedib, ancaq heç bir diktator onu saxlamağa nail olmayıb. Düzdür, bəzi şəxsiyətlər bu prosesin inkişafını qismən zəiflətməyə və ya dayandırmağa, hətta geri döndərməyə nail olub, ancaq bunlar müvəqqəti xarakter daşıyıb. Onların bir çoxunun da adı tarixin yaddaşında qalıb.

Bu gün istənilən uşaq da  diktatorların sonunun nə ilə qurtaracağını proqnozlaşdıra bilər.  Azdan çoxdan Azərbaycanla tanış olan istənilən xarici vətəndaş da cənab Əliyevin taleyinin  nə ilə qurtaracağını yaxşı bilir. Təəssüf ki, nə cənab Əliyev nə də Azərbaycan xalqının azı 50 faizi onun final akkordlarını görə bilmir.  Hər iki tərəf  bu diktatorluğun əbədi olacağına inanır. Nə cənab Əliyev nə də azərbaycanlıların yarısı istənilən müqayisəli analizə məhəl qoymur, bizdə həm mövcud şəraitin, həm də xalqın başqa cür olduğunu düşünürlər. Bir daha müqayisəli bir analiz vermək istəyirəm.

Suriyanın keçmiş prezidenti Hafiz Əsəd və onun oğlu Bəşir Əsədlə Azərbaycanın keçmiş prezidenti Heydər Əliyev və onun oğlu İlham Əliyevin keçdikləri yol demək olar ki, 2011-ci ilə qədər üst üstə düşür.

Hafiz Əsəd 1930-cu ildə anadan olub. 1970-ci ildə general Əsəd dövlət çevrilişi yolu ilə hakimiyyətə gəlib. O, hakimiyyətə gəldikdən sonra Suriyada dövlət çevrilişi ənənələrinə represiyalar yolu ilə son qoya bilib.

2000-ci ildə ağır xəstələndikdən sonra oğlu Bəşəri həm partiya idarəçiliyində, həm də hökümət strukturunda ikinci vəzifəyə qaldırıb. Öləndən sonra isə oğlu onun yerinə keçib. Oğul Əsəd 2000-ci ildən ölkənin prezidentidir. Bəşir Əsəd hakimiyyətə gələndən sonra atasının çoxsaylı heykəllərini Suriyanın bütün reqionlarında yerləşdirib. Kecən ildən başlayaraq artıq o heykəl və büstlərdən 50-dən çoxu xalq tərəfindən uçurdulub. Ölkədə vəziyət gərginləşəndən sonra keçən ilin axırında Suriyanın yeni lideri televiziya vasitəsilə xalqa müraciət edib. Müraciətində etdiyi reformalardan, Suriyanın yaxın şərqdə ən demokratik ölkə olduğundan, işsizliyin axırına çıxdığından, iqtisadiyyatın görünməmiş inkişafından, Suriyalıların onu dəstəkləməsindən 2 saatdan artıq danışıb. O da ingiliz dilində sərbəst danışır. Onun diktatorluğunun sona çatdığını özündən başqa hamı bilir. Ya Kaddafi kimi qurtaracaq,

ya da ömrünü Hollandiyanın  Haaqa şəhərində yerləşən Beynəlxalq Cinayət Məhkəməsinin həbsxanasında başa vuracaq. Yığdığı milyardların bir hissəsini xarici banklar mənimsəyəcək, bir hissəsinidə Suriyanın yeni hökümətinə qaytaracaqlar.

Haaqada Beynəlxalq Cinayətlər Məhkəməsinin Həbsxanası

Heydər Əliyev 1923-cü ildə anadan olub. 1969-cu ildə general Əliyev Azərbaycanın başçısı təyin olunub. 1993-cü ildə 5 illik fasilədən sonra yenidən Azərbaycanın prezidenti olub. Ona qədər baş vermiş dövlət çevrilişlərinə repressiyalar vasitəsi ilə son qoya bilib. 2003-cü ildə ağır xəstələndikdən sonra öğlu baş nazir təyin olunub. Oğul Əliyev atası öləndən sonra prezidentliyi rəsmən ələ keçirib. 2003-cü ildən sonra atasının bütün Azərbaycan üzrə yüzlərlə heykəlini qoydurub.

Yüzlərlə küçələr, parklar, saraylar atasının adını daşıyır. Bu günə qədər xalqa söylədiklərin 90 faizindən çoxu yalandır. Xalqdan qorxmur , ona ikrahla baxır. Xalqın əlindən heç vaxt heç bir iş gələ bilməyəcəyinə inanır. Ölkədə müxalifətin olmadığını iddia edir, onları xalqın düşmənləri adlandırır. Bəşir Əsədin taleyinin inkişaf istiqamətinin ona heç bir dəxli olmaması fikrində qətiyyətlidir. Ən əsası bu xalqın ondan başqa heç kimi sevə bilmək şansının olmadığına düşünür. Atasının milləti bu günə salması ilə fəxr edir. Mənimsədiyi milyardların həmişə özünün olacağına şübhəsi yoxdur.Əlbəttə, bu səviyyədə məhdud ağıl sahibinə hadisələrin başqa istiqamətdə inkişaf edəcəyini başa salmaq da demək olar ki, mümkün deyil.

Təqribən 2200 il bundan öncə insanlar öz aralarındakı münasibətlərin ümumi qəbul edilmiş qanunlarla tənzimləmək qərarına gəldilər. Bu vaxtdan demokratik cəmiyyətlərin yaranmaq tarixi başlayır. Təqribən 1000 il bundan öncə qəbul edilmiş qanunlara nəzarət etmək, kimin haqlı olduğunu müəyyənləşdirmək ücün məhkəmə sistemi yaratmaq ideyası ortaya çıxdı. Bu artıq cəmiyyətin ciddi şəkildə demokratiya yoluna üstünlük verdiyinə dəlalət edirdi. 700 il bundan öncə qanunların peşəkar səviyyədə qəbul olunması üçün parlament yaratmaq ideyası ortaya atıldı. Artıq demokratiyanın iki müstəqil qolu fəaliyyət göstərməyə başladı. Təqribən beş yüz il bundan öncə hökümətin bir hissəsinin formalaşdırılması parlamentə tapşırıldı. 220 il bundan öncə açıq cəmiyyət yaratmaq ideyası ortaya atıldı. Yəni, “insanların fəaliyyəti ancaq qanunlarla məhdudlaşdırıla bilər, hökümət onların işinə qarışa bilməz”- ideyası həyata keçirilməyə başladı. Bu vaxtdan cəmiyyətlərin demokratikləşmə prosesi yeni ali mərhələyə qədəm qoydu.

Demokratikləşmə prosesi sürətlə inkişaf etməyə başladı. Artıq 20-ci əsrin əvvəllərində demokratik ölkələrin sayı bir neçə dəfə artmışdı. 20 əsrdə bu proses daha sürətlə inkişafa başladı və 21-ci əsrin əvvəllərindən azı 30-a yaxın ölkədə proses başa çatdı. 20-ci əsrin əvvəllərində demokratik ölkələrin sayını barmaqla saymaq mümkün idisə, bu gün totalitar rejimləri barmaqla saymaq olar. 21-ci əsr, xüsusilə, eybəcər korrupsioner, rüşvətxor totalitar rejimlərin qəfildən və böyük sürətlə dağılması ilə xarakteriza edilə bilər. Sözsüz ki, Azərbaycan bütün göstəriciləri ilə bu tipli rejimlərin içəriçində olan 3 ‘’qabaqcıl’’ ölkədən biridir.

Azərbaycandakı bu rejimin ömrünün uzun olmasının bir neçə səbəbi vardır. Bu səbəbləri bir daha izah etməyə çalışacağam. Çünki bu səbəblərin mahiyyətini dərindən anlamamış, köklü dəyişikliyə nail olmaq mümkün deyil. Azərbaycanda “perestroika” vaxtından etibarən gedən proseslər bu gün totalitar rejimlərin mövcud olduğu mərkəzi Asiya ölkələrindən köklü şəkildə fərqlənir. Orta Asiya ölkələrinin hamısında keçmiş Kommunist Partiyasının liderləri öz mövqelərini əllərində saxlaya bildi və müstəqilliklərini qazananda elə bir dəyişiklik baş verməmişdi. Buna görə də totalitar rejimlərini eyni qaydada davam etdirə bildilər. Yeganə fərq ondan ibarət idi ki,  son vaxtlar dəbə minmiş total korrupsiya və rüşvətxorluq bu ölkələrdə də inkişaf etdi.

Azərbaycan isə Dağlıq Qarabağ konflikti zəminində 5 il müddətində 4 lider dəyişməli oldu. Bağırov, Vəzirov, Mütəllibov və Elçibəy. 1988-ci ildən Azərbaycanda yaranmış yarımdemokratiya, yarımdiktatura rejimini Elçibəy höküməti dəyişdirə bilmədiyindən “xaos demokratiyası” yarandı. Elcibəydən sonra hakimiyyətə gələn H.Əliyev isə yaranmış vəziyyətdən çox məharətlə istifadə edib əvvəl demokratiyanın müəyyən elementlərini hələ də saxlamış bir rejim yaratdı, 2003 və 2005-ci ildə müxalifətin qətiyyətsizliyindən istifadə edən oğlu İlham Əliyev isə öz komandası ilə müxalifəti sındırdı və atasından qalan azsaylı demokratik elementlərindən də imtina etdi. 2008-ci il prezident və 2010-cu il parlament seçkilərini ancaq Sovet dövründəki seçkilərlə müqayisə etmək mümkündür.

Bütün parametrləri ilə xalqın əleyhinə olan belə bir rejimin uzunömürlü və vizual stabil olması haradan və necə qaynaqlanır?- sualına cavab tapılmasa rejimə qarşı effektli mübarizə aparmaq qeyri mümkün olacaq.