Qarabağ: Müqavimətsizlikdən Doğan Faciə – 4-cü Kitab, 2-ci hissə

Vladimir Semiçastnı

 

 

 

 

 

 

 

Vladimir Semiçastnı

35 yaşında Azərbaycan Kommunist Partiyası MK-nin 2-ci katibi işləyib.  Azərbaycanın o dövrdəki liderləri barədə mənfi fikirlər söyləyib. Onları “primitiv”, “həyatdan geri qalmış insanlar” kimi təqdim edib. Semiçastnının 90-cı illərdə yazdığı kitabında ondan qat-qat təcrübəli və azı 20 yaş böyük olan Azərbaycan MK Büro üzvülərinə «rüşvətxor, arvadları bozbaş bişirməkdən başqa, əllərindən heç bir şey gəlməyən yaltaqlar» damğası vurmasını, heç kimin onu yerində oturtmağa cəsarətinin çatmamasını ürək ağrısı ilə oxuyursan. O yazır ki, 1980-cı illərdə də Moskva çinovniklərinin Azərbaycan liderləri, vəzifəli şəxsləri və alimlərinə münasibətlərində elə bir dəyişiklik yox idi. Moskva çinovniklərini özünün şəxsiyyətinə hörmətlə yanaşmağa məcbur etməyi bacaran, maksimum, 2-3 adama rast gəlmək mümkün idi.

Semiçastnı 37 yaşında SSRİ KQB-nin sədri təyin olunub. 1967-ci ilin mayında vəzifəsindən uzaqlaşdırılıb.

Semiçastnı Heydər Əliyevin məişətdə buraxdığı səhvi axıra qədər qəbul etməyib, onun Azərbaycan KQB-sində əks-kəşfiyyat idarəsinə (ölkə daxilində vətəndaşları izləyən, telefon danışıqlarına qulaq asan, agentlər vasitəsi ilə informasiyalar toplayan, lazım olanda vəzifəli şəxslər haqqında yalan kompromatlar yaradan idarə) rəis olmasına da razılıq vermirdi. Respublikanın birinci katibi Vəli Axundov milli kadrların inkişafına və irəli çəkilməsinə xüsusi diqqət yetirirdi. O, birinci dəfə Semiçastnını ikinci katib olarkən, Heydər Əliyevin şöbə müdiri qoyulması sərəncamına qol cəkməyə, ikinci dəfə isə KQB-nin sədr müavini təyin olunması ilə razılaşmağa (onda artıq Semiçastnı SSRİ KQB-nin sədri idi) sövq etdirib. Düzdür, ikinci epizodda artıq Sviqun faktoru istənilən variantda məsələni müsbət həll etdirəcəkdi…

Tarixi arayışın davamı

– Semyon Kuzmiç, Siz tarixçisiniz, bu elm üzrə dərs deyib tələbələr yetişdirmisiniz, mən isə ancaq tarix üzrə institut diplomu almışam…

Əliyevin bu mədhi 10-luğa dəydi…

Azərbaycanlıların taciklərdən fərqli olaraq, daha incə tərifbazlığından xəbəri olmayan Sviqun, həmin görüşdən sonra Əliyevin karyerasında mühüm rol oynamağa başladı. Əliyevin gənc yaşlarından rəisinin «zəif damarını» seçmə təriflərlə tutma bacarığı üstündə formalaşmış xarakteri o illərdən başlayaraq, demək olar ki, 20 il müddətində onun şəxsi maraqlarına xidmət etdi. İldən-ilə Baş katibə deyilən təriflər incəliyinin, emosionallığının artması ilə davam edirdi. Ancaq 1985-ci ildə Qorbaçovun hakimiyyətə gəlməsi ilə bu prosesin qarşısı qəfildən və amansızlıqla alındı.

 

Leonid Brejnevlə Moldovadan başlanan dostluq və qohumluq əlaqələri olan Sviqun Siyasi Büroda qəbul edilən qərarlara təsir etmək gücünə malik idi. Yuri Andropov da onun bu sahədə xidmətlərindən istifadə edirdi. Onun karyerasında Sviqunun oynaya biləcəyi rolun miqyasının geniş sərhədləri Əliyevi riqqətə gətirirdi. Onu Allahın göndərdiyi bəxşiş kimi qəbul edib, xoşu gələ biləcək hər bir şeyi təşkil edirdi. Məntiq üzərində qurulmuş ağıllı təriflər, bahalı hədiyyələrə meylli xarakterə sahib Sviqunun himayəsi ilə Əliyev cəmi 3 il müddətində KQB-də müavin, birinci müavin və KQB-nin sədri vəzifələrinə irəli çəkildi. Halbuki, həmin 3 il müddətində Azərbaycan KQB-sində belə fantastik vəzifə inkişafı üçün heç bir əhəmiyyətli hadisə baş verməmişdi (Azərbaycan Neft-Kimya İnstitunun tələbələri və  sumqayıtlıların yaratdığı kiçik gizli mili-azadlıq təşkilatının aşkarlanması nəzərə alınmasa –R.B.). Yəni, belə sürətli yüksəlişə təkan verəcək yeganə faktor Sviqun idi.

Əliyevin KQB sistemində işlədiyi 22 ildə keçdiyi karyera yolu ilə bu son 3 illik karyera yolu arasında ağılasığmaz disbalans var idi.

1945-1960-cı illərdə KQB sistemində yuxarı vəzifəlilər arasında daim repressiya mövcud olduğu üçün, az-çox istedadlı sistem işçiləri 40 yaşlarınadək adi əməliyyatçıdan general rütbəsinə kimi, yüksələ bilirdilər. Erkulov, Serov, Şelepin (Sonuncu KQB-nin sədri olsa da, general rütbəsindən imtina etmişdi), Sviqun və onlarla başqaları 40 yaşlarınadək artıq general rütbələrini alıb sədr vəzifələrində işləyirdilər.

Sviqun Brejnevlə Əliyevin görüşünü ilk dəfə Baş katibin rezidensiyasında təşkil edib. 1980-cı ildənsə Brejnevlə münasibətləri korlanmağa başlayıb. Əsas səbəb də Brejnevin qızı Qalinanın içki məclislərində KQB-nin «qara siyahısı»nda olan kriminal ünsürlərlə oturub-durması və onun əri, DİN-in birinci müavini general Çurbanovun böyük məbləğdə rüşvətlər alması idi. Qalina Brejnevaya qarşı kompromat toplamaq üçün Heydər Əliyevin də xidmətlərindən istifadə edilib. Çurbanovu Azərbaycan DİN-nin müavini, dostu Telman Əliyev vasitəsi ilə ifşa etmək istəyiblər. Vəzifə ehtiraslı Heydər Əliyevi, sözsüz ki, Sviqunla olan istənilən dostluq əlaqələri məcbur edə bilməzdi ki, Brejnevin kürəkəni və qızına qarşı kompromat toplasın. O, bu işə ancaq Andropovdan tapşırıq alandan sonra başlayıb. Ancaq Telman Əliyev Çurbanovun əleyhinə getmədiyinə görə, işdən çıxarılıb və ona qarşı cinayət işi açılıb. Xərçəng xəstəliyindən ölüm yatağına düşmüş Sviqun Qalina Brejneva və Çurbanov barədə toplanılmış bütün kompromatları ölümündən bir neçə gün qabaq Brejnevə çatdırıb. Artıq ağır xəstə olan və özünün də sonunu gözləyən Brejnev Sviqunun bu hərəkətini ailəsinə qarşı xəyanət kimi qiymətləndirib. Xərçəng xəstəliyinin son fazada yaratdığı dözülməz ağrılardan cana gəlmiş və ölümünə az qaldığını hiss etmiş Sviqun əsəbiləşmiş Brejnevin onu son ayaqda bütün vəzifələrindən azad edərək, general rütbəsini də əlindən alacağından qorxaraq, kabinetindəcə özünü güllələyərək intihar edib. Ona görə də Sviqunu Kreml divarında yox, “Novo Deviçiya” qəbristanlığında basdırıblar. Dövlət nekroloqunun altında isə Brejnevin adı olmayıb…

60-cı illərin ortalarında dissidentlik, korrupsiya və rüşvətlə mübarizə görüntüsü yaratmaq siyasəti dəbə minirdi. Sviqunun köməkliyi ilə Moskvada Əliyevin Azərbaycanda «sosializm əyintilərinə qarşı” 1 nömrəli fədakar mübariz obrazı formalaşırdı. Sözsüz ki, bu imicin formalaşmasında Əliyevin başçılığı altında ölkədəki rəhbər kadrlar haqqında hazırlanmış neqativ arayışların rolu da böyük idi. Zəif xarakterli, bəlkə də, yeganə rüşvət almayan katib Vəli Axundovdan «korrupsiyanın başçısı» obrazı yaradılmışdı.

Respublikanın 1-ci katibləri MK-nin təlimatına əsasən, onu əvəz edə biləcək 5 namizədin adını Moskvaya, MK-ya göndərməli idi. Sviqunun təzyiqi altında ilk dəfə 1967-ci ildə Vəli Axundov Heydər Əliyevin adını bu siyahıya saldı. Sovet İttifaqı MK-in kadrlara baxan şöbəsindən KQB-nin sədrinin partiya liderliyinə namizəd göstərilməsi kimi nadir hadisənin səbəbi Axundovdan tələb ediləndə, yenə Sviqun Baş katibin köməkçisinin vasitəsi ilə işi yoluna qoymuşdu.

MK-nın işciləri KQB-də işləyənləri sevmirdilər. Kommunist rejimi o vaxtadək həmişə partiya funksionerlərini KQB-yə göndərirdi, əks prosesin getməsi çox nadir hallarda ola bilərdi. Daha doğrusu, belə fakta iki halda rast gəlinirdi və hər ikisi də Azərbaycanda olmuşdu: Mircəfər Bağırov və Heydər Əliyevin təyinatlarında.

Sözsüz ki, Bağırovun apardığı kadr siyasəti 1960-cı illərdə də özünü göstərməkdə davam edirdi. Azərbaycanın liderləri bir-birilərini dəstəkləməklə respublikanı irəli aparmaq siyasətinin əvəzinə, donos yolu ilə başqasını yıxıb yerinə keçmək kimi 30-cu illərdən formalaşmış dağıdıcı fəaliyyətlərini davam etdirirdilər. Bunlara baxmayaraq, 60-cı illərin ortalarında Azərbaycan MK-də yeni bir ulduz – Şıxəli Qurbanov parlamağa başladı.

Şixəli Qurbanov

 

 

 

 

 

 

 

1966-cı ildə o, MK-yə katib seçilən kimi, Sviqun və Əliyev gələcək planlarına təhlükə yarandığını hiss etdilər. Yüksək intellektə malik, alim-yazıçı Qurbanovun Moskva elitası arasında da nüfuzu kifayət qədər idi. Təyinatdan dərhal sonra KQB Qurbanovun millətçi obrazını yaratmağa başladı. Onun 1967-ci ildə respublikada Novruz bayramını dövlət səviyyəsində təşkil etməsi bu imicin formalaşdırılması prosesində sonuncu akkordun vurulması oldu və o, aprel ayından artıq MK üçün də təhlükəli adama çevrildi. Bolşeviklərin 46 il ərzində Novruz bayramını xalqın yaddaşından silmək cəhdləri onsuz da heç bir nəticə verməmişdi. Çox az azərbaycanlı tapılardı ki, Novruz bayramını keçirməsin. Ancaq 46 ildən sonra Novruz bayramına rəsmi statusun verilməsi qısa bir müddətdə Şıxəli Qurbanovun camaat arasında populyarlığını elə bir səviyyəyə çatdırdı ki, onu elə-belə işdən çıxartmağa cəsarət etmədilər. Şıxəli Qurbanovun Novruz bayramının dinlə heç bir əlaqəsi olmadığını sübuta yetirən danılmaz elmi faktlarına baxmayaraq, Vəli Axundov martın əvvəlində «Şıxəli, odla oynayırsan, ehtiyatlı ol» deyə onu xəbərdar etdi. Şıxəli Qurbanov zarafatla «Vəli Yusifoviç, Siz özünüz ananızın qorxusundan hər il Novruz bayramını, məgər, təntənə ilə qeyd etmirsinizmi? Hətta dilənçi vəziyyətində yaşayan azərbaycanlılar da bu gün üçün il ərzində hazırlıq görürlər. İndi 1967-ci ildir, 30-cu illər deyil ki? Nəyə görə SSRİ-də yaşayan xristianlar hamısı gizlətmədən dini bayramlarını təntənə ilə qeyd etməlidir, biz dinlə heç bir əlaqəsi olmayan bayramımızı keçirməməliyik?! Bizim də qürurumuz olmalıdır, ya yox?! O ki qaldı odla oynamağa, tonqalsız bayram olmaz ki, Vəli Yusifoviç», – dedi.

18 may 1967-ci ildə Yuriy Andropov SSRİ KGB-nin sədri təyin edildi.

Novruz bayramından 2 ay sonra – 23 may 1967-ci ildə «keyidici iynədən şoka düşüb, dünyasını dəyişdi» kimi absurd səbəblə izah olunsa da, əslində Şıxəli Qurbanov qətlə yetrildi.

Bir gün sonra – 24 mayda Semyon Sviqun SSRİ KQB-nin müavini, 6 aydan sonra 1-ci müavini təyin olundu.

24 iyun 1967-ci ildə Heydər Əliyev Azərbaycan KQB-nin sədri, 2 il sonra isə Azərbaycan MK-nin 1-ci katibi təyin olundu.

Şıxəli Qurbanovun ölümündən sonra 68-ci ildə epizodik keçirilsə də, sonrakı 20 ildə, 1988-ci ilə qədər Novruz bayramını rəsmi qeyd etmək dayandırıldı.

 

Rasul Guliyev - Rəsul Quliyev haqqında

Rasul Guliyev is the former Speaker of the Parliament of Azerbaijan (1993-1996) and is currently leader of the Open Society Party, one of Azerbaijan’s opposition parties. He is a passionate proponent of democracy. He actively participates in efforts to secure democracy and human rights in Azerbaijan, an oil-rich nation by the Caspian Sea and a former Soviet Republic. He writes and speaks out forcefully against the dangers of resurgent dictatorships in the former Soviet Republics. Mr. Guliyev resigned from his post as Speaker in 1996 to protest the human rights violations, censorship policies, widespread bribery and corruption, and anti-democratic policies of the Heidar Aliyev regime. Since that time he and his relatives and colleagues have been continually harassed by the government, now headed by Heidar Aliyev’s son, Ilham. Mr. Guliyev and his family live in political exile in the United States. During the past several years Mr. Guliyev has devoted his efforts to writing political and historical books that reveal the realities of life in Azerbaijan today. His books have enjoyed widespread interest in the Azeri diaspora forced to leave their homeland because of political persecution. Millions now live across Europe, in Russia, and the U.S. Recently, when excerpts from his latest book were published in an opposition newspaper in Azerbaijan and the book began selling within Azerbaijan, the government intervened to halt its distribution. Mr. Guliyev has presented briefings to US policy makers in numerous forums, including those sponsored by the National Democratic Institute (NDI), the International Republican Institute (IRI), the Congressional Human Rights Caucus, the Carnegie Endowment for International Peace, and the Kennan Institute of the Woodrow Wilson International Center. He has testified before the US Congress’ Helsinki Commission (Commission on Security and Cooperation in Europe) on the issue of Elections, Democratization, and Human Rights in Azerbaijan. Government Service and Political Involvement Following a career in the oil industry (in 1992 Mr. Guliyev was named Vice President of SOCAR, the State Oil Company of Azerbaijan Republic), and with the advent of Azerbaijan’s independence from the Soviet Union, Mr. Guliyev became involved in the political process in Azerbaijan. He served as Speaker of the Parliament during the early years of independence but became increasingly disenchanted after former KGB General Heidar Aliyev seized power. Since the late 1990’s he has been a leading opposition figure and party leader. In 2005 he was his party’s candidate for the parliamentary elections, but was prevented from returning from exile to Azerbaijan to participate in the election process. In dramatic events, the government closed and sealed off the airport to prevent his plane from landing and arrested many of his supporters. Despite this, he garnered the majority of votes in his precinct – yet the authorities would not validate his victory in this election that international observers decried as marred with irregularities and falsifications. Two years later Mr. Guliyev co-founded the Open Society Party and was elected party leader. Since the 2008 presidential elections, the entrenchment of Ilham Aliyev’s power, and the growing reliance on Azerbaijan by the US, repression in Azerbaijan has increased. Journalists and American-educated Azeri bloggers have been arrested for talking and writing against Ilham Aliyev and his family. The office and home of a leading human rights activist was recently bulldozed by the government. This climate creates dilemmas for the U.S. government which looks to Azerbaijan for energy resources for the West and for cooperation with regional security needs. The next Azerbaijan presidential election will be held in 2013. Ilham Aliyev will be the leading candidate. The opposition in Azerbaijan has been crushed. And under Aliyev’s leadership and direction, the country’s Constitution has been amended to remove term limits and set the stage for Aliyev’s being “president for life.” It is in this context that Rasul Guliyev is renewing his efforts to remind and inform U.S. policy makers of the on-going repression and corruption that plagues Azerbaijan, and encouraging U.S. policy makers to speak out about these realities. Personal Rasul Guliyev is married to Elmira Guliyeva, formerly an oil engineer. He is the father of three and has six grandchildren.

Hələlik heç bir şərh yoxdur... İlk cavab yazan siz olun!

Cavab qoy

Sistemə daxil olmaq üçün məlumatlarınızı daxil edin və ya ikonlardan birinə tıklayın:

WordPress.com Loqosu

WordPress.com hesabınızdan istifadə edərək şərh edirsinz. Çıxış / Dəyişdir )

Twitter rəsmi

Twitter hesabınızdan istifadə edərək şərh edirsinz. Çıxış / Dəyişdir )

Facebook fotosu

Facebook hesabınızdan istifadə edərək şərh edirsinz. Çıxış / Dəyişdir )

Google+ foto

Google+ hesabınızdan istifadə edərək şərh edirsinz. Çıxış / Dəyişdir )

%s qoşulma

%d bloqqer bunu bəyənir: