“Təkbaşına Idarəçilik”dən…“Kollektiv Idarəçiliyə”

“Tarixini tədqiq və analiz edib ibrət götürməyən xalqın gələcəyi yoxdur.”

I hissə

 

XVIII əsrin ortalarından dünya qloballaşma prosesinin aktiv fazasına keçid aldı. Güclü dəniz donanmalarının intensiv inkişafı ölkələr arasında ticarət əlaqələrini genişləndirməklə, iqtisadi inteqrasiyanı da sürətləndirdi. İqtisadi inteqrasiyanın ölkə üçün əhəmiyyətini daha tez anlayan ingilislər çalışırdılar ki, öz qanunlarını dünyanın bütün regionlarına qəbul etdirməyə nail olsunlar. Artıq ölkələr arasında ticarətin hər kəsin qəbul etdiyi beynəlxalq normalar çərçivəsində aparılması ideyası xeyli aktuallaşmışdı.

XVI əsrdə İngiltərədə Tüdorlar sülaləsindən olan VIII Henrinin başladığı dini və siyasi reformalar onun qızı I Yelizaveta tərəfindən daha da inkişaf etdirildi. Hazırda bu ölkənin dövlət idarəçiliyi sistemində mövcud olan demokratik prinsip və ənənələrin bir sıra elementləri də elə o vaxtdan  tətbiq edilməyə başladı.

İngiltərədə yaranan yeni ictimai-siyasi formasiya, sənaye və elmin inkişafını ağlasığmaz səviyyəyə qaldırdı, burada gedən proseslər isə digər Avropa ölkələrini də müəyyən siyasi və iqtisadi reformalara sövq etdi. Hətta bir çox ölkələrin rəhbərliyi ənənəvi “təkbaşına idarəçilik”dən qismən “kollektiv idarəçiliyə” keçməyə məcbur oldular.

XVII əsrdə özünün Avropadakı hegemonluğuna güvənən İngiltərə sərhədlərini genişləndirmək strategiyasını həyata keçirməyə başladı. Sənayesinin və elmin sürətli tərəqqisi fonunda hər tərəfdən su ilə əhatə olunmuş bu ada-dövlət dünya hegemonu olmağın yeganə yolunun qüdrətli hərbi-dəniz donanmasının yaradılmasından keçdiyini gözəl anlayırdı. Elə məhz o vaxtlar təməli qoyulan hərbi-dəniz donanması qısa bir müddətdə və  sonrakı 150 ildə İngiltərəni dünya okeanlarının şəriksiz ağasına çevirə bildi…

Təsadüfi deyil ki, XVIII əsrdə müasir bazar iqtisadiyyatı nəzəriyyəsini yaradan (o vaxt  “modern ekonomi” sayılan bu nəzəriyyə indi “klassik ekonomi” adlandırılır – müəl.) dünyanın beş məşhur aliminin beşi də elə ingiltərəli idi. Adam Smit hələ o vaxt qeyd edirdi ki, sağlam rəqabət və antimonopoliya mühiti yaradılmasa, iqtisadi inkişaf mümkün olmayacaq.

Təbii ki, hələ 250 il bundan öncə, bu cür  iqtisadi qanunları yaradan, qəbul və real tətbiq edən ölkənin dünya tarixində ən böyük imperiyanı yaratmağa müvəffəq olması da məntiqi bir proses idi. Və beləliklə də, VIII Henrinin başlatdığı reformalar gələcəkdə “Böyük Britaniya” və ya “Birləşmiş Krallıq” adlandırılacaq imperiyanın əsasını qoydu. Təsadüfi deyil ki, bu gün 200 ildən çox demokratiya tarixinə malik yeddi ölkədən beşi məhz ingilis dilində danışır…

Həmin dövrdə İngiltərədə baş verən texniki və iqtisadi inqilabın fövqündə, Yaxın Şərqin böyük bir hissəsini və Avropanın da, təxminən, 30 faiz ərazisini əhatə edən Osmanlı imperiyasında tamam əks proseslər gedirdi. Heç bir reformanı qəbul etməyən, həm dində, həm də siyasətdə doqmatizmə üstünlük verən, ordunun gücünü əvvəlkitək əsgərin sayında və dini etiqadın güclü olmasında görən Osmanlı imperiyası günü-gündən zəifləyirdi…

XIII və XIV əsrlərdə Çingiz xanın və Teymurləngin (Avropa mənbələrində adı Tamerlan kimi göstərilir) tarixə monqol-tatar işğalı kimi düşən yürüşlərindən və ölkənin darmadağın edilməsindən sonra, min ildən çox dünyanın böyük imperiyalarından sayılan İran (Persiya) da özünə gələ bilmirdi. XVI əsrin əvvəllərində Səfəvilər sülaləsinin yaratdığı İran, yenidən  sərhədlərini iki dəfədən artıq genişləndirdi. 235 illik Səfəvilər sülaləsinin idarəçiliyi dövründə İranla Osmanlı imperiyası arasında ərazi uğrunda gedən müharibələrin sayı-hesabı yox idi. Nəticə etibarilə, bu müharibələr hər iki imperiyanın zəifləməsinə gətirib çıxartdı və Səfəvilər sülaləsinin tam süqutu ilə nəticələndi. Səfəvilərin süqutunun səbəblərindən biri də İslam dinindəki şiə məzhəbinin onların vaxtında xeyli inkişaf etdirilməsi oldu. Səfəvilər şiəliyi əsas ideologiyaya çevirməklə, az qala, 800 illik ərəb xilafəti tarixini də inkar edirdilər. Bu siyasət isə dünya müsəlmanlarının 80 faizindən çoxunu təşkil edən sünnü məzhəbinin daşıyıcılarını –  əsasən, ərəb və türkləri Səfəvilərin əleyhinə çevirmişdi…

XVI əsrdə Avropanın şimal-şərqində, indi Rusiya adlandırılan ərazidə monqol-tatarların yaratdıqları çoxsaylı knyazlıqlar (məqsəd özünüidarə əyalətləri formalaşdırmaqla, vaxtında vergiləri toplamaq və dövlət siyasətinin düzgün aparılmasına nəzarət etmək idi. Belə strukturlar Səfəvilərin, həmçinin Osmanlı imperiyasının vaxtında indiki Azərbaycan ərazisində də əyalət, vilayət, bəylərbəyilik, sultanlıq, sancaq və s. kimi adlar altında yaradılmışdı və 1747-ci ildə Nadir şah Əfşarın ölümündən sonra daha çox ayrı-ayrı xanlıqlar formasında müstəqilləşdilər – müəl.) monqol-tatarların zəifləmələrindən istifadə edərək, müstəqil dövlətlərini yaratmaq istəyirdilər. Monqol-tatarların və Osmanlıların hücumlarından hələ də təşviş içərisində yaşayan Qərbi Avropa dövlətləri, indiki Rusiyanın ərazisində tatarlara düşmən olan müxtəlif ölkələr yaratmaqla “bufer zona” formalaşdırmaqda maraqlı idilər. Avropanın heç bir ölkəsi aqressiv monqol-tatarlarla qonşu olmaq istəmirdi. Ona görə də rus knyazlıqlarına müstəqil dövlətlərini yaratmaqda kömək edirdilər. Rusiyanın ayrı-ayrı knyazlıqlardan böyük bir imperiyaya çevrilməsi XVIII əsrdə I Pyotr Romanovun (tarixə o, ingilis dilində “Greyt Pyotr” kimi də daxil olub-müəl.) çarlığı dövründən başlayır. Əslində, Rusiya imperiyasının yaranması prosesinə məhz Qərbi Avropa dövlətlərinin strateji planının məhsulu kimi baxmaq lazımdır. Təsadüfi deyil ki, aradan 300 il vaxt keçsə də, Rusiya imperiyası hələ indiyə qədər də dünya siyasətində öz yerini tapa, müəyyənləşdirə bilməyib. Bu bir həqiqətdir ki, Avropa dövlətləri heç vaxt Rusiyanı “Avropa” saymayıblar və həmişə “aziat” – “asiyalı” adlandırıblar. Qədim ənənələri, fərqli dəyərləri və insan münasibətləri, fundamental həyat fəlsəfəsi olan asiyalıların isə (Çin, Yaponiya, Koreya, Hindistan və s. ) haçansa Rusiyanı “Asiya ailəsi”nə qəbul edəcəkləri inandırıcı deyil.

Əslində, Rusiya imperiyası yaranandan bu günə qədər, həmişə Qərbin qlobal siyasətinin icraçısı rolunu oynayıb. Qərb ölkələrinə Osmanlı imperiyasını zəiflətmək lazım olan kimi, Rusiyaya müxtəlif vədlər verməklə onun üzərinə göndəriblər. Əgər müharibədə ruslar udursa – Osmanlı imperiyasına, uduzursa – ruslara kömək ediblər. XVIII əsrin başlanığıcından ta XX əsrin ortalarınadək, dünyanın strateji siyasətini müəyyənləşdirən əsas oyunçu məhz İngiltərə olub. II Dünya müharibəsindən sonra isə bu status ABŞ-a keçib və o, super-dövlətə çevrilib…

Iran imperiyasının XVIII əsrin əvvələrindən sürətlə zəifləməsi 1734-cü ildə Səfəvilər sülaləsinin tam süqutu ilə başa çatdı. 2 il müddətində hakimiyyət uğrunda gedən mübarizədə iki türk sülaləsinin – Əfşarlarla Qacarların birləşməsi onların qələbəsi ilə nəticələndi. 1736-cı ildə Əfşar tayfasından olan Nadir, indiki Azərbaycanın Muğan bölgəsində keçirilən böyük qurultayda özünü “şah” elan etdi. Nadir şah, ilk növbədə, İranın 200 il öncəki sərhədlərini bərpa etməyə başladı. Qısa müddətdə indiki Gürcüstan və Dağıstanda İranın mövqeləri bərpa edildi. Nadir şah indiki Orta Asiya, Əfqanıstan, Pakistan və Hindistanın qərb hissəsini də zəbt etdi. Yenidən İrana qayıdıb, Bağdadı Osmanlı imperiyasından almaq üçün hərbi əməliyyata başladı. Bağdad, müvəqqəti olsa da, yenidən İran imperiyasının tərkibinə daxil oldu. Qərb tarixçiləri Nadir şahı sərkərdəlik talantına görə, Makedoniyalı Aleksandrla müqayisə edir, onu “İranın Napoleonu” adlandırırlar.

Nadir şahı narahat edən məsələlərdən biri də dini etiqadlarına görə, kökləri, dilləri eyni olan iki xalqın daim bir-birləri ilə müharibə aparması idi (iranlılar şiə, Osmanlılar isə sünnü idilər-müəl.). Nəticədə, Qərbin köməyi ilə şimalda dirçəlməyə başlayan ruslar gah zəifləmiş Osmanlılara, gah da İrana hucum edirdilər. Bu səbəbdən Nadir şah dini reformalara başladı: şiəlikdə 6-cı İmam sayılan liberal fikirli, “Sadiq” ləqəbli Cəfər ibn Məhəmmədi əsas fiqur kimi qabartmaqla dində sünnüliyə daha yaxın olan “Cəfərilik” təriqətini yaratmağa cəhd etdi. Nadir şahın bu reformalarından sonra ilk dəfə olaraq, Osmanlı imperiyası şiələrə Həcc ziyarətinə getməyə icazə verdi. Əlbəttə, bu, böyük qələbə idi. 1747-ci ildə Nadir şah sui-qəsd nəticəsində öldürülməsəydi, dini islahatlar davam etdiriləcəkdi. Təəssüf ki, talantlı Nadir şah da idarə etməyin ancaq bir variantını – ilk növbədə, ətrafındakıları, daha sonra isə bütövlükdə milləti həmişə qorxu və təşviş içərisində saxlamaq üsulunu qəbul edirdi!

Nadir şah çox əzazil bir diktator idi. İşğal etdiyi ölkələrdə, hətta öz ölkəsində belə, yüz minlərlə insanın amansızlıqla qətlə yetirilməsi sərəncamını vermişdi. Nəticədə, bu əzazilliyi, əldə etdiyi qələbələrə baxmayaraq, ona qarşı böyük nifrət yaratdı. Xüsusi ilə yaxınlarını, qoşun başçılarını səbəbsiz edam etdirməsi ona sui-qəsd təşkil ediləcəyinə şübhə yeri qoymurdu. Və bu şübhələr 1747-ci ilin iyun ayının 19-dan 20-ə keçən gecə özünü doğrultdu – o, yaxın ətrafı tərəfindən qətlə yetirildi!

Nadir şahdan sonra hakimiyyəti ələ keçirən qardaşı oğlu Adil şahın İranda 250 ildən çox şanlı tarixləri olan Qacarlar tayfası ilə dil tapa bilməməsi, onlarla müharibə aparması bütövlükdə Əfşarların süqutu ilə yekunlaşdı. Adil şah Qacarları məğlub edə bilmədi, bircə onu bacardı ki, gələcəkdə şah olacaq Ağa Məhəmməd Qacarı – 6 yaşlı uşağı axtalatdırdı.

Adil şahdan sonra hakimiyyətə gəlmiş Zəndilər sülaləsi (milliyyətcə, kürd mənşəlidirlər – müəl.) 40 il müddətində imperiyanı misli görünməmiş dərəcədə zəiflətdi. 1747-ci ildə Adil şahın əmri ilə axtalanmış Ağa Məhəmməd Qacar, sonradan Zəndilər sülaləsi tərəfindən 1763-cü ildə zindana atıldı. Ancaq 1779-cu ildə azadlığa çıxan olduqca istedadlı, xarizmatik Ağa Məhəmməd, qısa bir müddətdə Zəndilər sülaləsinə qarşı alovlanan hərəkata rəhbərlik etməyə başladı. 10 ildən çox çəkən vətəndaş müharibəsi nəticəsində, 1794-cü ildə Ağa Məhəmməd Qacarın yaratdığı ordu artıq İran ərazisinin yarısından çoxuna nəzarət edirdi. Həmin il Şah Alı xanı qətlə yetirməklə, Ağa Məhəmməd Qacar Zəndilər sülaləsinin şərəfsiz fəaliyyətinə birdəfəlik son qoydu. 1794-cü ilin ortalarından İranın mütləq hakimi Ağa Məhəmməd şah Qacar oldu. Ancaq o, digərləri kimi, tezcə özünü şah elan etmədi. İranın itirilmiş ərazilərini qismən bərpa edəndən sonra özünü şah elan edəcəyinə and içdi.

Ağa Məhəmmədin birinci hərbi yürüşü Qafqaza oldu. Zəndilər sülaləsinin zəifləməsindən faydalanan indiki Gürcüstan özünü müstəqil elan edib, 1783-cü ildə Rusiya ilə müqavilə imzalamışdı. Müqaviləyə görə, faktiki, Gürcüstan Rusiyanın himayəsini qəbul etmişdi. Ağa Məhəmməd, ilk növbədə, Gürcüstanı cəzalandırmaq qərarına gəldi. O, vaxtilə Gürcüstandan  gətirilmiş qullardan və türkmənlərdən ibarət yaxşı təlim almış kiçik bir nizami ordusu ilə, demək olar ki, heç bir müqavimətə rast gəlmədən Gürcüstanı tutdu, Tiflis şəhərini viran qoydu. İranın hududlarını bərpa edəndən sonra Qacar Tehranı paytaxt elan etdi. 1796-cı ildə Ağa Məhəmməd Qacar yeni paytaxt Tehranda şahlıq titulunu təntənəli surətdə qəbul etdi və beləliklə, Qacarlar sülaləsinin təməli qoyuldu.

Ardı Var

QARABAĞ: Müqavimətsizlikdən Doğan Faciə (2011) Kitabından

Rasul Guliyev - Rəsul Quliyev haqqında

Rasul Guliyev is the former Speaker of the Parliament of Azerbaijan (1993-1996) and is currently leader of the Open Society Party, one of Azerbaijan’s opposition parties. He is a passionate proponent of democracy. He actively participates in efforts to secure democracy and human rights in Azerbaijan, an oil-rich nation by the Caspian Sea and a former Soviet Republic. He writes and speaks out forcefully against the dangers of resurgent dictatorships in the former Soviet Republics. Mr. Guliyev resigned from his post as Speaker in 1996 to protest the human rights violations, censorship policies, widespread bribery and corruption, and anti-democratic policies of the Heidar Aliyev regime. Since that time he and his relatives and colleagues have been continually harassed by the government, now headed by Heidar Aliyev’s son, Ilham. Mr. Guliyev and his family live in political exile in the United States. During the past several years Mr. Guliyev has devoted his efforts to writing political and historical books that reveal the realities of life in Azerbaijan today. His books have enjoyed widespread interest in the Azeri diaspora forced to leave their homeland because of political persecution. Millions now live across Europe, in Russia, and the U.S. Recently, when excerpts from his latest book were published in an opposition newspaper in Azerbaijan and the book began selling within Azerbaijan, the government intervened to halt its distribution. Mr. Guliyev has presented briefings to US policy makers in numerous forums, including those sponsored by the National Democratic Institute (NDI), the International Republican Institute (IRI), the Congressional Human Rights Caucus, the Carnegie Endowment for International Peace, and the Kennan Institute of the Woodrow Wilson International Center. He has testified before the US Congress’ Helsinki Commission (Commission on Security and Cooperation in Europe) on the issue of Elections, Democratization, and Human Rights in Azerbaijan. Government Service and Political Involvement Following a career in the oil industry (in 1992 Mr. Guliyev was named Vice President of SOCAR, the State Oil Company of Azerbaijan Republic), and with the advent of Azerbaijan’s independence from the Soviet Union, Mr. Guliyev became involved in the political process in Azerbaijan. He served as Speaker of the Parliament during the early years of independence but became increasingly disenchanted after former KGB General Heidar Aliyev seized power. Since the late 1990’s he has been a leading opposition figure and party leader. In 2005 he was his party’s candidate for the parliamentary elections, but was prevented from returning from exile to Azerbaijan to participate in the election process. In dramatic events, the government closed and sealed off the airport to prevent his plane from landing and arrested many of his supporters. Despite this, he garnered the majority of votes in his precinct – yet the authorities would not validate his victory in this election that international observers decried as marred with irregularities and falsifications. Two years later Mr. Guliyev co-founded the Open Society Party and was elected party leader. Since the 2008 presidential elections, the entrenchment of Ilham Aliyev’s power, and the growing reliance on Azerbaijan by the US, repression in Azerbaijan has increased. Journalists and American-educated Azeri bloggers have been arrested for talking and writing against Ilham Aliyev and his family. The office and home of a leading human rights activist was recently bulldozed by the government. This climate creates dilemmas for the U.S. government which looks to Azerbaijan for energy resources for the West and for cooperation with regional security needs. The next Azerbaijan presidential election will be held in 2013. Ilham Aliyev will be the leading candidate. The opposition in Azerbaijan has been crushed. And under Aliyev’s leadership and direction, the country’s Constitution has been amended to remove term limits and set the stage for Aliyev’s being “president for life.” It is in this context that Rasul Guliyev is renewing his efforts to remind and inform U.S. policy makers of the on-going repression and corruption that plagues Azerbaijan, and encouraging U.S. policy makers to speak out about these realities. Personal Rasul Guliyev is married to Elmira Guliyeva, formerly an oil engineer. He is the father of three and has six grandchildren.

5 Cavab to ““Təkbaşına Idarəçilik”dən…“Kollektiv Idarəçiliyə””

  1. Rəsul bəy,bəs əsərinizin ikinci hissəsini nə vaxt oxuya biləcəyik?

  2. Nice info, beneficial as well as superb style, because discuss good stuff along together using plans
    and concepts, a whole lot information and ideas, as both versions I want, because of provide this kind of helpful information
    below.

  3. Excellent items from you, man. I’ve understand your stuff

    previous to and you are simply too fantastic. I actually like what you have acquired here,

    certainly like what you’re stating and the best way in which
    you say it. You are making

    it enjoyable and you still care for to stay it

    wise. I can’t wait to read far more from you. This is really a

    wonderful web site.

  4. Hi, i feel that i saw you visited my web site so i

    got here to “go back the want”.I’m attempting to in

    finding things to enhance my site!I guess its

    adequate to make use of some of your concepts!!

Geri izləmələr/Geri bildirişlər

  1. “Xanların əksəriyyəti öz xeyirləri üçün istənilən satqınlığı etməyə hazır olduqlarından…” | RƏSUL QULİYEV - RASUL GULIYEV - Aprel 5, 2013

    […] Əvvəli […]

Cavab qoy

Sistemə daxil olmaq üçün məlumatlarınızı daxil edin və ya ikonlardan birinə tıklayın:

WordPress.com Loqosu

WordPress.com hesabınızdan istifadə edərək şərh edirsinz. Çıxış / Dəyişdir )

Twitter rəsmi

Twitter hesabınızdan istifadə edərək şərh edirsinz. Çıxış / Dəyişdir )

Facebook fotosu

Facebook hesabınızdan istifadə edərək şərh edirsinz. Çıxış / Dəyişdir )

Google+ foto

Google+ hesabınızdan istifadə edərək şərh edirsinz. Çıxış / Dəyişdir )

%s qoşulma

%d bloqqer bunu bəyənir: